قانون ماینینگ در ایران؛ پروانه، برق و استخراج غیرمجاز

قانون ماینینگ در ایران در یک سند واحد جمع نشده، بلکه مجموعه‌ای از مصوبه‌ها و بخشنامه‌هاست. طبق تصویب‌نامهٔ هیئت وزیران به تاریخ ۱۳۹۸/۵/۱۳، استخراج رمزارز با اخذ پروانه از وزارت صنعت، معدن و تجارت مجاز شمرده شد و برق آن تعرفهٔ جداگانه‌ای گرفت ^[۱]. «آیین‌نامهٔ استخراج رمزدارایی‌ها»، مصوب سال ۱۴۰۱ هیئت وزیران، صدور پروانه و مجوز تجهیزات را به همان وزارتخانه سپرده و استفاده از انشعاب برق مصارف دیگر را ممنوع کرده است ^[۲]. این درس دامنهٔ هر سند را با نام مرجع و تاریخ مرور می‌کند و دربارهٔ وضعیت حقوقی یک فعالیت مشخص حکم نمی‌دهد.

اگر هنوز نمی‌دانید استخراج در بیت‌کوین دقیقاً چه کاری است، پیش از این درس سازوکار ماینینگ ارز دیجیتال را بخوانید؛ در آن‌جا توضیح داده شده است که چرا شبکه‌های مبتنی بر اثبات کار برق زیادی مصرف می‌کنند. همین مصرف برق است که استخراج را در ایران به موضوع مقررات تبدیل کرده است. این درس بخشی از مرور اسناد رسمی رمزارز در ایران است و مانند سایر درس‌های آن، فقط آنچه را نقل می‌کند که مرجع و تاریخ روشن دارد.

استخراج در مصوبهٔ ۱۳۹۸: پروانه و تعرفهٔ برق

نخستین سند دولتی که استخراج را صریحاً در بر گرفت، تصویب‌نامهٔ شمارهٔ ۵۸۱۴۴/ت ۵۵۶۳۷ هیئت وزیران است که در تاریخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ (۴ اوت ۲۰۱۹) صادر شد. طبق متن منتشرشده در مرکز پژوهش‌های مجلس، این تصویب‌نامه چند حکم کلی دربارهٔ رمزارزها دارد: استفاده از آن‌ها فقط با قبول مسئولیت خطرپذیری از سوی خود کاربران است، ضمانت دولت و نظام بانکی را ندارد و در مبادلات داخلی مجاز شمرده نشده است ^[۱].

مرور این احکام کلی در درس آیا ارز دیجیتال در ایران قانونی است آمده است؛ دربارهٔ استخراج، مضمون همان متن سه نکتهٔ اصلی دارد:

• استخراج با اخذ پروانه از وزارت صنعت، معدن و تجارت مجاز شمرده شده است.
• تعرفهٔ برق متقاضیان استخراج بر پایهٔ متوسط قیمت ریالی برق صادراتی و با نرخ سامانهٔ نیما محاسبه می‌شود و تعیین آن با وزارت نیروست.
• مراکز استخراج «واحد تولید صنعتی» شناخته می‌شوند و مشمول مقررات مالیاتی‌اند ^[۱].

منطق این ترتیب ساده است: دولت استخراج را نوعی فعالیت صنعتی پرمصرف دیده که باید مجوز داشته باشد و برق را با قیمتی نزدیک به قیمت صادراتی بخرد، نه با تعرفهٔ یارانه‌ای. نکتهٔ مهم این است که همین منبع تصریح می‌کند این مصوبه بعدها اصلاح شده است؛ پس متن فعلی لازم‌الاجرا را باید در مرجع رسمی دید، نه در بازنشر شبکه‌های اجتماعی یا حتی در همین درس ^[۱].

بخشنامهٔ مالیاتی شهریور ۱۳۹۸

چند هفته پس از آن، به گزارش ایرنا، معاونت مالیات‌های مستقیم سازمان امور مالیاتی کشور در ۶ شهریور ۱۳۹۸ (۲۸ اوت) بخشنامه‌ای ابلاغ کرد که مراکز استخراج را واحد تولید صنعتی و مشمول مقررات مالیاتی می‌داند. طبق همین گزارش، اگر این واحدها محصول خود را صادر کنند و ارز حاصل را طبق ضوابط بانک مرکزی به چرخهٔ اقتصادی برگردانند، مشمول مالیات با نرخ صفر می‌شوند. این بخشنامه به محدودیت‌های فاصله از شهرهای بزرگ برای ایجاد واحد استخراج نیز پرداخته است ^[۳].

آنچه نقل شد مضمون یک گزارش خبری از بخشنامه است، نه متن کامل آن، و اینکه این بخشنامه امروز به همان شکل اجرا می‌شود یا نه، از منابع ما روشن نیست. مرور جامع‌تر مقررات مالیاتی را در درس مالیات ارز دیجیتال در ایران در همین بخش آورده‌ایم؛ برای هر پرسش مالیاتی شخصی به سازمان امور مالیاتی یا مشاور مالیاتی مراجعه کنید.

آیین‌نامهٔ استخراج رمزدارایی‌ها در ۱۴۰۱

سند دوم «آیین‌نامهٔ استخراج رمزدارایی‌ها» است که هیئت وزیران آن را در سال ۱۴۰۱ تصویب کرد. تاریخ دقیق این آیین‌نامه در منابعی که دیده‌ایم یکسان نیامده است؛ به همین دلیل در این درس فقط «مصوب سال ۱۴۰۱» می‌نویسیم. طبق متن منتشرشده در مرکز پژوهش‌های مجلس، این آیین‌نامه ۱۳ ماده و چند تبصره دارد و صدور پروانهٔ استخراج رمزدارایی را بر عهدهٔ وزارت صنعت، معدن و تجارت می‌گذارد ^[۲].

تفاوت این آیین‌نامه با مصوبهٔ ۱۳۹۸ در جزئیات است. مصوبهٔ ۱۳۹۸ اصل پروانه و تعرفهٔ برق را مشخص کرد؛ آیین‌نامهٔ ۱۴۰۱ دامنه را به زنجیرهٔ تجهیزات و نوع انشعاب هم گسترش داد. این آیین‌نامه نیز پس از تصویب اصلاحیه‌ای داشته است که جزئیات آن در منابع این درس نیامده است؛ بنابراین برای دانستن متن فعلی، نسخهٔ رسمی و به‌روز را از مرجع رسمی بخوانید.

تجهیزات، انشعاب برق و استخراج غیرمجاز

طبق متن منتشرشدهٔ آیین‌نامهٔ مصوب ۱۴۰۱، واردات، تولید، فروش و تعمیر تجهیزات استخراج فقط با مجوز وزارت صنعت، معدن و تجارت مجاز است. همین آیین‌نامه استفاده از انشعاب برق یا گازی را که برای مصارف دیگر ایجاد شده، برای استخراج ممنوع می‌داند ^[۲]. به بیان ساده، انشعابی که برای خانه، مغازه، کشاورزی یا کارگاه گرفته شده، در این آیین‌نامه مجرای مجاز برق استخراج شمرده نمی‌شود.

شرکت توانیر، که نهاد مسئول شبکهٔ توزیع برق کشور است، دستگاه‌هایی را که بیرون از این چارچوب کار می‌کنند «ماینر غیرمجاز» می‌نامد. به گفتهٔ ناظر استخراج رمزارز شرکت توانیر، برآورد می‌شود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار دستگاه ماینر غیرمجاز روی شبکهٔ برق کشور فعال باشد که حدود ۲٬۰۰۰ مگاوات برق مصرف می‌کنند. به گفتهٔ همین مقام، از آغاز طرح مقابله با استخراج غیرمجاز بیش از ۲۴۰ هزار دستگاه جمع‌آوری شده که مصرفشان حدود ۸۰۰ مگاوات برآورد شده است ^[۴].

این رقم‌ها در منبع ما تاریخ مشخصی ندارند و خودشان «برآورد» خوانده شده‌اند؛ پس آن‌ها را تصویری از مقیاس مسئله بدانید، نه آمار دقیق امروز. توانیر برای گزارش دستگاه‌های کشف‌شده پاداش نیز اعلام کرده است؛ مبلغ آن را نمی‌آوریم، چون تاریخ اعلامش در منبع روشن نیست و این مبالغ ممکن است تغییر کرده باشند ^[۴].

پیشنهادهای «استخراج ابری» هم که مدعی‌اند دستگاه‌هایشان در مزرعه‌ای در ایران یا جای دیگر کار می‌کند، مسیر پرخطر دیگری‌اند؛ چرا که شما نه دستگاه را می‌بینید و نه مجوزش را. سازوکار و نشانه‌های هشدار این مدل را در درس استخراج ابری و خطرهای رایج آن توضیح داده‌ایم. اگر پیشنهادی سود ثابت ماهانه وعده می‌دهد، درس چرا وعدهٔ سود ثابت نشانهٔ هشدار است را هم بخوانید.

توقف‌ها در کمبود برق

مجوز داشتن به معنای برق بی‌وقفه نیست. به گزارش الجزیره، در مه ۲۰۲۱ و در پی خاموشی‌های گسترده، حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت، اعلام کرد همهٔ فعالیت‌های استخراج رمزارز در ایران، حتی فعالیت‌های مجاز، تا پایان ماه ششم تقویم ایرانی (۲۲ سپتامبر) متوقف شود؛ توقفی که چهار ماه طول می‌کشید ^[۵].

این نمونه نشان می‌دهد که در این حوزه، تصمیم‌های اجرایی در شرایط کمبود برق می‌توانند فعالیت دارندگان پروانه را هم برای مدتی متوقف کنند. اینکه در سال‌های بعد توقف‌های مشابهی اعلام شده یا نه و با چه دامنه‌ای، در منابع این درس نیامده است؛ بنابراین دربارهٔ آن ادعایی نمی‌کنیم. آنچه از منابع روشن است، پیوند نزدیک مقررات استخراج با وضعیت شبکهٔ برق است؛ همان پیوندی که توانیر هم در گزارش خود دربارهٔ نقش ماینرهای غیرمجاز در ناترازی برق بر آن تأکید کرده است ^[۴].

سهم ایران از استخراج جهانی؛ یک عدد تاریخی

در بسیاری از نوشته‌ها رقمی دربارهٔ سهم ایران از استخراج بیت‌کوین دیده می‌شود. منشأ رایج این رقم، گزارش شرکت تحلیل بلاک‌چین Elliptic در سال ۲۰۲۱ است. طبق برآورد Elliptic، ۴٫۵٪ از کل استخراج بیت‌کوین جهان در ایران انجام می‌شد و این میزان استخراج درآمد سالانه‌ای نزدیک به ۱ میلیارد دلار ایجاد می‌کرد ^[۶].

این برآورد بر پایهٔ داده‌های مرکز مالی جایگزین کمبریج تا آوریل ۲۰۲۰ و اظهارات شرکت دولتی تولید برق ایران بنا شده بود که گفته بود ماینرها تا ۶۰۰ مگاوات برق مصرف می‌کنند ^[۶]. چند نکته را هنگام دیدن این عدد در نظر داشته باشید:

• این رقم به سال ۲۰۲۱ تعلق دارد و وضعیت فعلی را نشان نمی‌دهد.
• این یک برآورد غیررسمی از یک شرکت خصوصی است، نه آمار یک نهاد رسمی ایرانی.
• مقایسهٔ آن با رقم‌های توانیر درست نیست، چون روش، زمان و موضوع اندازه‌گیری متفاوت است.
• درآمد کل یک کشور هیچ اطلاعی دربارهٔ سود یا زیان یک فرد به دست نمی‌دهد.

رمزارز استخراج‌شده و کاربرد رسمی آن

یکی از پرسش‌های رایج این است که رمزارزی که در داخل استخراج می‌شود، از نگاه نهادهای رسمی چه کاربردی دارد. بانک مرکزی در اطلاعیه‌ای با عنوان «هشدار مجدد به معامله‌گران رمزارزها» اعلام کرده است که طبق مصوبهٔ هیئت دولت، فقط رمزارز استخراج‌شده در داخل کشور و طبق ضوابط قابل استفاده است. طبق همین اطلاعیه، صرافی‌ها و بانک‌های مجاز می‌توانند با این رمزارزها پرداخت‌های ارزی برای واردات انجام دهند، اما معامله و خریدوفروش سایر رمزارزها مجاز شمرده نشده است ^[۷].

تاریخ دقیق انتشار این اطلاعیه در منبعی که دیده‌ایم مشخص نبود؛ بنابراین نمی‌توانیم بگوییم این اطلاعیه جدیدترین موضع بانک مرکزی است یا نه. بانک مرکزی در همان اطلاعیه به مردم توصیه کرده است از خریدوفروش رمزارز خودداری کنند و گفته است همهٔ مخاطرات هر معامله بر عهدهٔ طرفین آن است ^[۷]. توجه کنید که این کاربرد رسمی به صرافی‌ها و بانک‌های مجاز و پرداخت‌های واردات مربوط است، نه به معاملات شخصی کاربران.

موضع نهادهای رسمی دربارهٔ خود رمزارزها، نه فقط استخراج، موضوع درس جداگانه‌ای در همین بخش است. تا آن زمان، هنگام خواندن هر اطلاعیه به نام مرجع صادرکننده، تاریخ انتشار و دامنهٔ مخاطبانش دقت کنید.

دامنهٔ این درس و مرز توصیهٔ حقوقی

آنچه در این درس آمد، مضمون اسنادی است که هر کدام مرجع و تاریخ مشخصی دارند: تصویب‌نامهٔ هیئت وزیران در ۱۳۹۸، بخشنامهٔ سازمان امور مالیاتی در همان سال، آیین‌نامهٔ مصوب ۱۴۰۱، توقف اعلام‌شده در ۲۰۲۱ و اطلاعیهٔ بانک مرکزی که تاریخش را نیافتیم. هیچ‌یک از این اسناد به‌تنهایی نمی‌گوید فعالیت مشخص شما در امروز چه وضعی دارد؛ چون مقررات اصلاح شده‌اند و اجرای آن‌ها به تصمیم نهادهای مختلف بستگی دارد. اگر با ادعایی دربارهٔ مجوز یا مزرعهٔ استخراج روبه‌رو شدید، پرسش‌های زیر به سنجش آرام آن کمک می‌کنند.

اگر در این مسیر پرداخت یا قراردادی دارید، رسید، قرارداد و مکاتبات آن را منظم نگه دارید. اگر پیشنهادی دریافت کرده‌اید که به نظرتان مشکوک است، الگوهای رایج را در راهنمای پیشگیری از کلاهبرداری ارز دیجیتال مرور کنید.