استخراج ابری (Cloud Mining) چیست و چرا اغلب پرریسک است

استخراج ابری (Cloud Mining) یعنی شما به‌جای تهیه و نگهداری دستگاه استخراج، به شرکتی پول می‌دهید تا سهمی از توان محاسباتی دستگاه‌های خودش را به نام شما به کار بگیرد و بخشی از درآمد استخراج را به شما بپردازد. مشکل اصلی این است که شما هیچ دستگاهی نمی‌بینید و راهی برای اثبات وجود آن ندارید؛ به همین دلیل این قالب بارها پوششی برای طرح‌های پانزی و هرمی بوده است، و وعدهٔ درآمد ثابت و بالا در آن نشانهٔ هشدار است، نه مزیت.

وعدهٔ استخراج بدون دستگاه

در شبکه‌هایی که با اثبات کار کار می‌کنند، مثل بیت‌کوین، استخراج‌کننده‌ها با دستگاه‌های تخصصی رقابت می‌کنند تا بلوک بعدی را بسازند و پاداش آن را بگیرند. اگر با این سازوکار آشنا نیستید، پیش از ادامه درس ماینینگ ارز دیجیتال و طرز کار آن را بخوانید؛ این درس روی همان پایه بنا شده و بخشی از مسیر بلاک‌چین و فناوری است.

استخراج واقعی دردسر دارد: دستگاه گران است، برق زیادی مصرف می‌کند، صدا و گرما تولید می‌کند، نگهداری می‌خواهد و با بالا رفتن سختی شبکه به‌مرور کارایی‌اش کم می‌شود. استخراج ابری دقیقاً روی همین دردسرها دست می‌گذارد و می‌گوید: «دستگاه لازم نیست؛ پول بدهید، ما استخراج می‌کنیم و شما هر روز درآمد می‌گیرید.»

تبلیغ این سرویس‌ها معمولاً چند جزء تکراری دارد:

• داشبوردی که عدد «درآمد امروز» در آن مدام بالا می‌رود؛
• بسته‌های چندسطحی که هر سطح بالاتر، درآمد روزانهٔ بیشتری نشان می‌دهد؛
• پاداش برای دعوت دوستان و گاهی پاداش از درآمد دعوت‌شده‌های آن‌ها؛
• عکس و ویدئو از سالن‌های پر از دستگاه که معلوم نیست متعلق به چه کسی است.

عددی که در داشبورد می‌بینید تا وقتی به کیف پول خودتان برداشت نشده، فقط یک رقم در پایگاه دادهٔ همان شرکت است. شرکت می‌تواند این عدد را هر طور که بخواهد نمایش دهد، و بالا رفتن آن هیچ چیزی دربارهٔ وجود دستگاه یا درآمد واقعی ثابت نمی‌کند.

مدل واقعی و مدل جعلی

از نظر نظری، استخراج ابری می‌تواند شکل واقعی هم داشته باشد: شرکتی مرکز داده و دستگاه دارد، بخشی از توان آن را اجاره می‌دهد و سهم شما از پاداش بلوک، پس از کسر هزینهٔ برق و نگهداری، به حساب شما واریز می‌شود. اما حتی در این شکل هم درآمد شما به چند عامل بیرون از کنترل‌تان وابسته است: قیمت ارز استخراج‌شده، سختی شبکه، هزینهٔ برق و کارمزدهای خود شرکت. هر یک از این عوامل می‌تواند درآمد خالص را به صفر یا کمتر برساند، و در آن حالت قرارداد عملاً سودی ندارد. علاوه بر این، شرکت واسط دارایی را نگه می‌دارد و اگر ورشکسته شود یا برداشت را ببندد، شما طلبکاری بیش نیستید.

در شکل جعلی، دستگاهی در کار نیست یا توان محاسباتی شرکت بسیار کمتر از چیزی است که فروخته است. پولی که به اعضای قدیمی می‌رسد از پرداخت اعضای تازه می‌آید. کمیسیون بورس آمریکا (SEC) در صفحهٔ آموزشی Investor.gov طرح پانزی را همین‌گونه تعریف می‌کند: سازمان‌دهندگان وعدهٔ بازده بالا با ریسک کم یا صفر می‌دهند، اما در بسیاری از موارد پولی سرمایه‌گذاری نمی‌شود و سود سرمایه‌گذاران قدیمی از پول سرمایه‌گذاران جدید پرداخت می‌شود ^[۱]. برای آشنایی کامل با این الگو، درس طرح پانزی و پامپ و دامپ در کریپتو و مدخل طرح پانزی در واژه‌نامه را ببینید.

از بیرون، این دو مدل در ماه‌های اول تقریباً یک‌جور به نظر می‌رسند: هر دو داشبورد دارند و هر دو پرداخت می‌کنند. تفاوت وقتی آشکار می‌شود که ورود پول تازه کند شود؛ طرح جعلی در آن لحظه دیگر منبعی برای پرداخت ندارد.

پرونده‌های ثبت‌شده

دو پروندهٔ زیر نشان می‌دهند که این الگو فرضی نیست و نهادهای ناظر آن را با جزئیات مستند کرده‌اند.

این دو پرونده در چند نقطه شبیه هم‌اند و همین شباهت‌ها به کار شما می‌آید:

1. کالای فروخته‌شده دیدنی نبود. خریدار سهمی از «توان» یا «عضویت» می‌خرید، نه چیزی که بتواند لمس یا بررسی کند.
2. استخراج بهانهٔ بازده بود. واژهٔ استخراج به وعدهٔ درآمد ظاهری فنی و منطقی می‌داد.
3. پرداخت‌ها از پول تازه می‌آمد. تا وقتی عضو جدید می‌آمد، سیستم کار می‌کرد.
4. دوام طرح به ورود پول تازه وابسته بود. طبق اطلاعیهٔ SEC، طرح HyperFund سرانجام فروپاشید ^[۳]؛ طرحی که پرداخت‌هایش از پول تازه می‌آید، با کند شدن ورود پول منبعی برای ادامهٔ پرداخت ندارد.

اپ‌های ماینینگ روی گوشی

نسخهٔ موبایلی همین وعده، اپ‌هایی است که می‌گویند گوشی شما در حال «استخراج» است. در شبکه‌های اثبات کار بزرگ، استخراج رقابتی سنگین میان دستگاه‌های تخصصی است و پردازندهٔ گوشی در این رقابت سهم معناداری ندارد. بنابراین وقتی اپی ادعا می‌کند با گوشی بیت‌کوین استخراج می‌کند، باید پرسید درآمد نمایش‌داده‌شده واقعاً از کجا می‌آید.

اپ‌هایی که با این عنوان دیده می‌شوند معمولاً در یکی از این دسته‌ها قرار می‌گیرند:

• اپ امتیازی: هیچ استخراجی انجام نمی‌دهد و فقط امتیاز یا توکن داخلی نشان می‌دهد که ارزشش به وعدهٔ خود اپ دربارهٔ آینده وابسته است.
• اپ فروش «سرعت»: برای «ارتقای سرعت استخراج» از شما پول می‌خواهد؛ این همان استخراج ابری در قالب کوچک‌تر است.
• اپ هرمی: درآمد شما را به تعداد کسانی که دعوت می‌کنید گره می‌زند و شما را به تبلیغ‌کنندهٔ رایگان طرح تبدیل می‌کند.
• اپ مخرب: دسترسی‌های بی‌ربط می‌خواهد، یا از شما عبارت بازیابی کیف پول را برای «اتصال» درخواست می‌کند.

بسیاری از این اپ‌ها از راه گروه‌ها و کانال‌های شبکه‌های اجتماعی پخش می‌شوند؛ درس کلاهبرداری‌های رایج تلگرام و شبکه‌های اجتماعی الگوهای تبلیغ آن‌ها را توضیح می‌دهد.

حساب‌وکتابی که وعده‌ها را رد می‌کند

یک حساب ساده کمک می‌کند ببینید چرا وعدهٔ درآمد ثابت با منطق استخراج جور درنمی‌آید. عددهای زیر کاملاً فرضی‌اند و فقط برای نشان دادن سازوکار آمده‌اند.

فرض کنید سرویسی به شما وعده دهد اگر ۵۰۰ واحد پول فرضی بپردازید، هر ماه ۱۰ درصد آن، یعنی ۵۰ واحد، «سود استخراج» می‌گیرید. پس از ۱۲ ماه، ۶۰۰ واحد دریافت کرده‌اید؛ یعنی بیش از کل پولی که پرداخته‌اید، در حالی که قرارداد هنوز ادامه دارد. حالا از سمت شرکت نگاه کنید: اگر دستگاهی در یک سال بیش از هزینهٔ خودش درآمد ثابت و بی‌دردسر داشت، صاحب آن دلیلی نداشت توان آن را به قیمت ثابت به دیگران واگذار کند؛ خودش همان درآمد را نگه می‌داشت.

حالا فرض کنید درآمد استخراجی در کار نباشد و ۱۰۰ عضو هر کدام همان ۵۰۰ واحد را پرداخته باشند. برای پرداخت ماهانهٔ ۵۰ واحد به هر یک از آن‌ها، شرکت هر ماه ۵٬۰۰۰ واحد لازم دارد؛ یعنی باید هر ماه ۱۰ عضو تازه بیاورد. اما هر عضو تازه خودش یک تعهد ماهانهٔ جدید می‌سازد، پس ماه بعد ۵٬۵۰۰ واحد لازم است و دست‌کم ۱۱ عضو تازه. این نیاز مدام بزرگ‌تر می‌شود و روزی می‌رسد که ورود پول تازه به آن نمی‌رسد. آن روز، روز بسته شدن برداشت‌هاست.

نهادهای ناظر آمریکا نمونهٔ واقعی چنین وعده‌هایی را هم ثبت کرده‌اند. در هشدار مشترک CFTC و SEC دربارهٔ وب‌سایت‌های جعلی دارایی دیجیتال آمده است که این سایت‌ها «برنامه‌های سرمایه‌گذاری» با بازده هنگفت تبلیغ می‌کنند، با پیامی از این دست: «۱۰۰ دلار بگذارید و در دو هفته ۱٬۰۰۰ دلار بگیرید»؛ و پس از پرداخت، که معمولاً با بیت‌کوین است، کلاهبرداران گاهی کاملاً قطع ارتباط می‌کنند، می‌توانند پول را سریع به خارج بفرستند و امکان بازیابی آن کم است ^[۴]. بروشور CFTC در سال ۲۰۲۲ هم صریح می‌گوید بازده «تضمینی» بالا و ادعای ریسک کم یا صفر پرچم قرمز کلاهبرداری است و هیچ سرمایه‌گذاری بدون ریسکی وجود ندارد ^[۵]. چرایی این قاعده را در درس چرا وعدهٔ «سود تضمینی» همیشه پرچم قرمز است با جزئیات بیشتری می‌خوانید.

پیش از هر قرارداد استخراج ابری

این بخش توصیه به شرکت در هیچ قراردادی نیست؛ فهرستی است برای این‌که اگر با پیشنهادی روبه‌رو شدید، نشانه‌های هشدار را زودتر ببینید. SEC در تعریف طرح پانزی این پرچم‌های قرمز را برمی‌شمارد: بازده بالای «تضمین‌شده»، سرمایه‌گذاری ثبت‌نشده، فروشندهٔ بدون مجوز، پیچیدگی مبهم و خطا در صورت‌حساب‌ها ^[۱]. بروشور CFTC هم اصطلاحات پیچیده همراه با غلط‌های املایی و تایپی، افراد بی‌مجوز و شرکت‌های ثبت‌نشده، و نداشتن نشانی فیزیکی یا شمارهٔ پشتیبانی را نشانهٔ هشدار می‌داند ^[۵].

اگر پیش‌تر پولی پرداخت کرده‌اید و اکنون برداشت ممکن نیست، مراحل درس اگر قربانی کلاهبرداری ارز دیجیتال شدیم چه کار کنیم را دنبال کنید و مراقب کسانی باشید که با وعدهٔ «بازگرداندن پول» دوباره از شما پول می‌خواهند. برای دیدن تصویر کامل‌تر الگوهای مشابه، به بخش کلاهبرداری ارز دیجیتال؛ الگوها و نشانه‌ها سر بزنید، و اگر می‌خواهید بدانید استخراج واقعی در سطح شبکه چه نقشی دارد، درس بلاک‌چین چیست به زبان ساده نقطهٔ شروع خوبی است. اسناد رسمی دربارهٔ پروانهٔ استخراج در ایران را هم در درس قانون ماینینگ در ایران مرور کرده‌ایم.