مالیات ارز دیجیتال در ایران؛ قانون سوداگری و وضعیت اجرای آن

طبق گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری، «قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی» که مجلس در ۸ تیر ۱۴۰۴ تصویب کرد و رئیس‌جمهور در ۲۵ مرداد ۱۴۰۴ برای اجرا ابلاغ کرد، «انواع رمزارز» را در فهرست دارایی‌های مشمول مالیات بر عایدی سرمایه آورده است ^[۱]. با این حال، نرخ، معافیت‌ها و روش محاسبه در منابعی که این درس بر آن‌ها تکیه دارد نیامده است و اجرای بخش رمزارز به آیین‌نامه‌های اجرایی بستگی دارد که ما تأیید رسمی تصویب آن‌ها را پیدا نکردیم. پس این صفحه فقط دامنهٔ هر سند را با نام مرجع و تاریخ مرور می‌کند و جای مشورت با مشاور مالیاتی را نمی‌گیرد.

این درس ادامهٔ درس آیا ارز دیجیتال در ایران قانونی است است و در بخش قانون و مالیات رمزارز در ایران قرار دارد. اگر هنوز نمی‌دانید چرا رمزکلاس دربارهٔ قانونی یا غیرقانونی بودن حکم نمی‌دهد، درس پیشین را اول بخوانید.

قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی در یک نگاه

این قانون مسیر معمول قانون‌گذاری در ایران را طی کرده است: طرح در مجلس، بررسی در شورای نگهبان و سپس ابلاغ از سوی رئیس‌جمهور. به گزارش پایگاه شورای نگهبان، شورا پیش‌تر این طرح را به دلیل ابهام‌ها و ایرادهایی به مجلس برگردانده بود؛ مجلس آن را در ۸ تیر ۱۴۰۴ با اصلاحات تصویب کرد و شورای نگهبان در ۳۱ تیر ۱۴۰۴ آن را مغایر با موازین شرع و قانون اساسی تشخیص نداد ^[۲].

پس از این مرحله، به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری، رئیس‌جمهور قانون را با نامهٔ شمارهٔ ۸۰۵۱۹ در تاریخ ۲۵ مرداد ۱۴۰۴ برای اجرا ابلاغ کرد و متن آن ۲۸ ماده دارد ^[۱].

دو اصطلاح در نام این قانون برای خوانندهٔ تازه‌کار مهم است. «سوداگری» و «سفته‌بازی» در زبان عمومی به نگه‌داشتن یک دارایی با هدف فروش گران‌تر گفته می‌شود، نه برای استفادهٔ مصرفی. «مالیات بر عایدی سرمایه» هم در ادبیات مالیاتی به‌طور کلی به مالیاتی گفته می‌شود که بر اختلاف ارزش یک دارایی میان زمان به دست آوردن و زمان واگذاری آن بسته می‌شود. این دو توضیح معنای عمومی واژه‌هاست، نه تعریف حقوقی همین قانون. تعریف دقیق، اینکه کدام معامله مشمول می‌شود و ارزش دارایی با چه روشی سنجیده می‌شود را باید در متن رسمی قانون و مقررات اجرایی آن دید.

رمزارز در فهرست دارایی‌های مشمول

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری، این قانون پنج دسته دارایی را مشمول مالیات بر عایدی سرمایه می‌داند: املاک، خودرو، فلزات گران‌بها، ارز و «انواع رمزارز» ^[۱]. به بیان دیگر، رمزارز در این قانون در کنار این چهار دستهٔ دیگر آمده است.

همین گزارش می‌گوید ریال دیجیتال از شمول قانون مستثنا شده است ^[۱]. ریال دیجیتال نسخهٔ دیجیتال پول رسمی کشور است که زیر نظر بانک مرکزی طراحی شده و با رمزارزهایی که روی شبکه‌های عمومی و غیرمتمرکز کار می‌کنند فرق دارد. اینکه مرز میان این دو در متن قانون دقیقاً چطور کشیده شده است، از گزارش خبری روشن نمی‌شود.

شرکت تحلیل بلاک‌چین TRM Labs در گزارش سال ۲۰۲۵ خود این قانون را از نگاه بیرونی توصیف کرده است: به گزارش این شرکت، ایران در اوت ۲۰۲۵ این قانون را وضع کرد که برای نخستین بار مالیات بر عایدی سرمایه را به معاملات رمزارز تعمیم می‌دهد ^[۳]. همین شرکت برآورد کرده است که از ژانویه تا ژوئیهٔ ۲۰۲۵ کل جریان رمزارزی مرتبط با نهادهای ایرانی به ۳٫۷ میلیارد دلار رسید که ۱۱٪ کمتر از همین بازه در سال ۲۰۲۴ بود ^[۳]. این عدد برآورد یک شرکت خصوصی خارجی است، نه آمار رسمی، و هیچ نسبتی با میزان مالیات ندارد؛ فقط تصویری از حجم فعالیتی می‌دهد که این قانون به آن مربوط می‌شود.

آنچه در منابع ما نیامده است

برای اینکه تصویر نادرستی نسازیم، صریح می‌گوییم که پاسخ این پرسش‌ها در منابع این درس نیامده است:

• نرخ مالیات برای رمزارز یا هر دستهٔ دیگر از دارایی‌ها؛
• معافیت‌ها، سقف‌ها یا آستانه‌هایی که ممکن است در قانون باشد؛
• روش محاسبهٔ عایدی و اینکه قیمت خرید و فروش با چه مبنایی سنجیده می‌شود؛
• اینکه مدت نگه‌داری دارایی در شمول یا میزان مالیات اثری دارد یا نه؛
• اینکه مالیات از چه راهی و با نقش کدام نهاد وصول می‌شود.

هر جا کسی به این پرسش‌ها پاسخ قاطع می‌دهد، مرجع رسمی و تاریخ حرفش را بپرسید.

یک نکتهٔ دیگر هم مهم است: گزارش ابلاغ این قانون دربارهٔ مجاز یا ممنوع بودن معاملهٔ رمزارز چیزی نمی‌گوید. مشمول مالیات شدن یک دارایی را نباید با تأیید یا منع معاملهٔ آن یکی دانست. برای اسناد دیگری که دربارهٔ استفاده از رمزارز صادر شده است، فهرست درس‌های بخش قانون و مالیات رمزارز در ایران را ببینید.

از ابلاغ تا اجرا: چه چیزی هنوز روشن نیست

ابلاغ یک قانون با اجرای عملی آن یکی نیست. ابلاغ یعنی قانون به‌طور رسمی برای اجرا به دستگاه‌های مسئول فرستاده شده است؛ اما بسیاری از قانون‌ها برای اجرا به آیین‌نامه‌های اجرایی نیاز دارند که جزئیات را روشن می‌کنند: چه کسی، چه چیزی را، با چه روشی و از چه تاریخی گزارش یا پرداخت کند.

دربارهٔ بخش رمزارز این قانون، وضعیت تا تاریخ به‌روزرسانی همین صفحه چنین است: اجرای آن به آیین‌نامه‌های اجرایی بستگی دارد و ما سند رسمی‌ای پیدا نکردیم که تصویب این آیین‌نامه‌ها یا تاریخ آغاز اجرای بخش رمزارز را تأیید کند. این به آن معنا نیست که چنین سندی وجود ندارد؛ فقط یعنی ما آن را در منابع رسمی ندیده‌ایم و نمی‌توانیم دربارهٔ آن چیزی بگوییم.

در عمل، رمزارز پرسش‌هایی پیش می‌آورد که در املاک یا خودرو کمتر دیده می‌شود. دارایی ممکن است در صرافی داخلی، صرافی خارجی یا کیف پول شخصی نگه‌داری شود؛ قیمت آن در طول روز تغییر می‌کند؛ و گاهی یک رمزارز مستقیم با رمزارز دیگری معاوضه می‌شود. اینکه مقررات اجرایی با هر یک از این حالت‌ها چطور برخورد می‌کند، پرسشی است که پاسخ رسمی آن را باید از خود مقررات گرفت، نه از حدس و گمان.

مالیات مراکز استخراج در مقررات ۱۳۹۸

پیش از قانون سوداگری، بحث مالیات در حوزهٔ رمزارز بیشتر به استخراج یا ماینینگ مربوط بود. هیئت وزیران تصویب‌نامهٔ شمارهٔ ۵۸۱۴۴/ت ۵۵۶۳۷ را در تاریخ ۱۳۹۸/۵/۱۳ صادر کرد. طبق متن منتشرشده در مرکز پژوهش‌های مجلس، استخراج با اخذ پروانه از وزارت صنعت، معدن و تجارت مجاز شناخته شده و مراکز استخراج «واحد تولید صنعتی» و مشمول مقررات مالیاتی‌اند ^[۴]. همین منبع یادآوری می‌کند که این مصوبه بعدها اصلاح شده است و متن فعلی لازم‌الاجرا را باید در مرجع رسمی دید ^[۴].

چند هفته بعد، به گزارش ایرنا، معاونت مالیات‌های مستقیم سازمان امور مالیاتی کشور در ۶ شهریور ۱۳۹۸ بخشنامه‌ای ابلاغ کرد که بر پایهٔ آن مراکز استخراج رمزارز واحد تولید صنعتی و مشمول مقررات مالیاتی‌اند. طبق همین گزارش، اگر این واحدها محصول خود را صادر کنند و ارز حاصل را طبق ضوابط بانک مرکزی به چرخهٔ اقتصادی برگردانند، مشمول مالیات با نرخ صفر می‌شوند ^[۵].

پروانهٔ استخراج، تعرفهٔ برق و استخراج غیرمجاز موضوع درس جداگانهٔ قانون ماینینگ در ایران است. اگر خودتان استخراج می‌کنید یا به آن فکر می‌کنید، آن درس را هم بخوانید و وضعیت مالیاتی خود را با مشاور مالیاتی بررسی کنید.

مرور زمان مالیاتی و اهمیت سوابق

«مرور زمان مالیاتی» یعنی مدتی که پس از آن، ادارهٔ مالیاتی دیگر نمی‌تواند برای یک دورهٔ گذشته مالیات تازه‌ای مطالبه کند. قانون مالیات‌های مستقیم، مصوب مجلس شورای اسلامی، دو قاعدهٔ عمومی در این باره دارد. تاریخ تصویب این قانون و تاریخ اصلاحیه‌ای که متن فعلی این دو ماده از آن آمده، در منابع این درس نیامده است؛ متن لازم‌الاجرا را باید در مرجع رسمی خواند. طبق متن منتشرشده در مرکز پژوهش‌های مجلس، مادهٔ ۱۵۷ برای مؤدیانی که اظهارنامه را در موعد مقرر تسلیم نکرده‌اند یا اصولاً مکلف به تسلیم آن نیستند، مرور زمان را پنج سال از تاریخ سررسید پرداخت مالیات می‌داند، مگر اینکه در این مدت برگ تشخیص صادر و حداکثر ظرف سه ماه پس از پایان پنج سال ابلاغ شود ^[۶]. طبق همان منبع، مادهٔ ۱۵۶ می‌گوید ادارهٔ امور مالیاتی باید اظهارنامه‌ای را که در موعد تسلیم شده حداکثر ظرف یک سال از پایان مهلت تسلیم رسیدگی کند؛ وگرنه اگر تا سه ماه پس از آن برگ تشخیص ابلاغ نشود، اظهارنامه قطعی تلقی می‌شود ^[۶].

این دو ماده قواعد عمومی قانون مالیات‌های مستقیم‌اند. منابع ما نمی‌گویند این قواعد دقیقاً چطور بر مالیات عایدی سرمایهٔ رمزارز اعمال می‌شوند، یا قانون سوداگری در این باره حکم جداگانه‌ای دارد یا نه. پس از این ماده‌ها برای وضعیت خود نتیجهٔ شخصی نگیرید و پرسش را با مشاور مالیاتی مطرح کنید.

آنچه در هر حالتی به کار می‌آید، سابقهٔ مرتب است. هر مقرراتی که در نهایت اجرا شود، بررسی وضعیت شما، چه به دست خودتان، چه مشاور مالیاتی و چه ادارهٔ امور مالیاتی، به اطلاعاتی مثل تاریخ هر معامله، مقدار دارایی، ارزش آن در زمان معامله و محل نگه‌داری آن تکیه دارد. اگر این سوابق را امروز نگه ندارید، بازسازی آن‌ها پس از چند سال، به‌ویژه اگر یک صرافی دسترسی به تاریخچهٔ حساب را قطع کند، دشوار می‌شود. جزئیات اینکه چه چیزی را و چطور ثبت کنید در درس ثبت تراکنش‌های ارز دیجیتال و نگه‌داری سوابق آمده است.

پیش از هر تصمیم مالیاتی

این درس برای آشنایی با اسناد رسمی نوشته شده است، نه برای تصمیم‌گیری دربارهٔ وضعیت مالیاتی یک فرد. وضعیت هر کس به نوع دارایی، شیوهٔ نگه‌داری، سابقهٔ معاملات و مقرراتی بستگی دارد که در زمان تصمیم اجرا می‌شود. چک‌لیست زیر برای این است که گفت‌وگوی شما با یک متخصص دقیق‌تر و کم‌هزینه‌تر شود.

برای موقعیت شخصی خود با مشاور مالیاتی دارای صلاحیت یا وکیلی که در حقوق مالیاتی کار می‌کند مشورت کنید. اگر پرسش شما کلی است، ادارهٔ امور مالیاتی محل سکونت هم مرجع رسمی پاسخ است. هر پاسخی که می‌گیرید، تاریخ آن را یادداشت کنید، چون این حوزه در سال‌های اخیر بارها تغییر کرده است.