ثبت تراکنش‌های ارز دیجیتال؛ چه سوابقی را و تا کی نگه داریم

ثبت تراکنش‌های ارز دیجیتال یعنی برای هر خرید، مبادله، واریز، برداشت و انتقال، تاریخ، مقدار، ارزش، کارمزد، هدف و طرف مقابل را در دفتری که خودتان نگه می‌دارید بنویسید و خروجی صرافی و شناسهٔ تراکنش روی بلاک‌چین را کنار آن بایگانی کنید. در منابع رسمی ایران مدت نگهداری ویژه‌ای برای سوابق رمزارز اشخاص عادی پیدا نکردیم؛ آنچه هست قاعدهٔ عمومی مرور زمان مالیاتی است، و راهنمای ادارات مالیاتی کشورهای دیگر فقط نشان می‌دهد آن کشورها چه رویه‌ای دارند. عبارت بازیابی و کلید خصوصی هرگز جای این دفتر نیستند.

چرا خودتان باید سابقه نگه دارید

بسیاری از تازه‌واردها تصور می‌کنند صرافی همهٔ تاریخچهٔ معاملات را برای همیشه نگه می‌دارد و هر وقت لازم شد می‌توان آن را دید. راهنمای داخلی ادارهٔ مالیات بریتانیا (HMRC) این تصور را نمی‌پذیرد: چون صرافی‌های رمزارز ممکن است سوابق را فقط موقتاً نگه دارند یا از بین بروند، مسئولیت نگهداری سابقهٔ هر تراکنش با خود فرد است ^[۱]. این راهنما رویهٔ بریتانیاست و قانون ایران نیست، اما منطق آن همه‌جا صدق می‌کند: داده‌ای که روی سرور دیگری است در اختیار شما نیست.

حساب صرافی ممکن است به دلایل مختلف از دسترس خارج شود؛ دلایل رایج آن را در درس چرا حساب کاربری در صرافی مسدود یا بلوکه می‌شود مرور کرده‌ایم. ادارهٔ درآمد کانادا (CRA) به همین دلیل توصیه می‌کند سوابق صرافی را در فواصل منظم و تا وقتی به حساب دسترسی دارید دانلود کنید، چون اگر صرافی فعالیتش را متوقف کند ممکن است دیگر به آن‌ها دسترسی نداشته باشید ^[۲].

در ایران هم موضوع فقط نظری نیست. طبق خبر پایگاه اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری، «قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی» که در ۸ تیر ۱۴۰۴ در مجلس تصویب شده بود، در ۲۵ مرداد ۱۴۰۴ برای اجرا ابلاغ شد و «انواع رمزارز» یکی از دسته‌های دارایی مشمول مالیات بر عایدی سرمایه در آن است ^[۳]. اینکه این قانون دربارهٔ رمزارز چگونه اجرا می‌شود و چه مدارکی از اشخاص خواسته خواهد شد، در منابع این درس روشن نیست؛ آنچه دربارهٔ وضعیت اجرای آن منتشر شده در درس مالیات ارز دیجیتال در ایران آمده است. فارغ از هر قانونی، سابقهٔ منظم به شما کمک می‌کند سود و زیان خود را بدانید، یک انتقال اشتباه را ردیابی کنید و در صورت لزوم مسیر پول خود را برای مشاور توضیح دهید.

هر تراکنش را با چه جزئیاتی ثبت کنیم

در منابع رسمی ایران فهرستی از جزئیات لازم برای تراکنش‌های رمزارز پیدا نکردیم. راهنمای ادارات مالیاتی کشورهای دیگر رویهٔ همان کشورهاست، نه قانون ایران؛ فقط نشان می‌دهد یک سابقهٔ کامل معمولاً چه اجزایی دارد.

ادارهٔ مالیات آمریکا (IRS) از دارندگان دارایی دیجیتال می‌خواهد برای هر واحد تاریخ و ساعت به‌دست آوردن، بهای تمام‌شده و ارزش منصفانهٔ بازار در همان زمان، تاریخ و ساعت فروش، مبادله یا واگذاری، و ارزش منصفانهٔ بازار در زمان واگذاری همراه با مبلغ یا ارزش دریافتی را نگه دارند؛ به گفتهٔ IRS، بهای تمام‌شده کارمزدها و سایر هزینه‌های خرید را هم در بر می‌گیرد ^[۴]. کارمزدها از چند جا می‌آیند؛ سازوکار آن‌ها را در درس کارمزد صرافی ارز دیجیتال چطور محاسبه می‌شود ببینید.

ادارهٔ مالیات استرالیا (ATO) می‌گوید سوابق باید تاریخ تراکنش، ارزش آن به دلار استرالیا در زمان تراکنش، هدف تراکنش و طرف مقابل را نشان دهند، حتی اگر از طرف مقابل فقط نشانی کیف پولش معلوم باشد ^[۵]. ادارهٔ درآمد کانادا هم تعداد واحد و نوع رمزدارایی در هر تراکنش، شرح تراکنش، طرف مقابل، نشانی‌های هر کیف پول و موجودی ابتدا و انتهای سال هر کیف پول را جزو سوابق می‌داند ^[۲].

وجه مشترک این سه راهنما چند پرسش است: چه زمانی، چه دارایی‌ای، چه مقدار، به چه ارزشی، با چه کارمزدی، برای چه هدفی و با چه کسی. پیشنهاد خود ما، نه این منابع، این است که منبع نرخ تبدیل را هم کنار ارزش هر تراکنش یادداشت کنید.

این انواع تراکنش را جا نیندازید:

• خرید رمزارز با پول رایج و واریز آن به صرافی؛
• مبادلهٔ یک رمزارز با رمزارز دیگر، از جمله با استیبل‌کوین؛
• برداشت از صرافی به کیف پول شخصی و انتقال میان کیف پول‌های خودتان؛
• دریافت یا پرداخت رمزارز بابت کالا، خدمت یا بدهی؛
• کارمزد شبکه‌ای که هنگام انتقال پرداخت می‌شود.

انتقال میان کیف پول‌های خودتان معمولاً معامله نیست، اما اگر ثبت نشود، زنجیرهٔ سوابق قطع می‌شود.

خروجی صرافی و سابقهٔ روی بلاک‌چین

منظور از خروجی گرفتن از صرافی، دانلود فایل تاریخچهٔ معاملات، واریزها و برداشت‌ها از حساب کاربری است. برای روشن شدن مفهوم، یک نمونهٔ رایج را ببینید: در راهنمای صرافی Coinbase، کاربر از بخش Statements می‌تواند صورت‌حساب ماهانه را با قالب HTML، PDF یا CSV دانلود کند، یا با انتخاب دارایی، نوع تراکنش و بازهٔ زمانی، صورت‌حساب سفارشی بسازد؛ طبق همین راهنما، صورت‌حساب‌ها از زمان ساخت حساب در دسترس‌اند ^[۶].

بخشی از سوابق هم روی بلاک‌چین عمومی است. هر انتقال روی زنجیره یک شناسهٔ تراکنش (Transaction ID یا TxID) دارد که با آن می‌توان جزئیات تراکنش را در مرورگرهای بلاک‌چین دید؛ اینکه این تراکنش چطور ثبت و تأیید می‌شود در درس تأیید تراکنش بلاک‌چین آمده است. از نگاه HMRC، پیوند به تراکنش روی بلاک‌چین عمومی همراه با پذیرش مالکیت کلید عمومی، یا فایل دانلودشده از کیف پول یا صرافی، سابقهٔ معتبر به شمار می‌آید ^[۱]. فرق کلید عمومی و کلید خصوصی را در درس کلید خصوصی چیست و چه فرقی با کلید عمومی دارد توضیح داده‌ایم.

پس هر بار که دارایی را از صرافی به کیف پول شخصی برداشت می‌کنید، شناسهٔ تراکنش را در دفتر بنویسید و آدرس کیف پول مقصد را هم ثبت کنید. همین دو مورد بعدها ثابت می‌کند دارایی از کجا به کجا رفته است.

یک حلقهٔ دیگر هم هست که اغلب فراموش می‌شود: ورود و خروج پول رایج. HMRC می‌گوید سوابق مربوط به ورود و خروج پول رایج، مثل واریز به حساب بانکی، بخشی از مسیر حسابرسی از خرید تا فروش است و باید نگه داشته شود ^[۱]. در عمل یعنی رسید واریز ریالی به صرافی و رسید برداشت ریالی به حساب بانکی را هم کنار سوابق رمزارز بایگانی کنید.

چه مدت نگه داریم؛ مرور زمان در ایران و تجربهٔ کشورهای دیگر

در منابع رسمی که برای این درس بررسی شد، مدت نگهداری ویژه‌ای برای سوابق رمزارز اشخاص عادی پیدا نشد. آنچه در قانون ایران وجود دارد قاعدهٔ عمومی مرور زمان مالیاتی است که برای همهٔ مؤدیان و همهٔ انواع درآمد نوشته شده، نه قاعده‌ای ویژهٔ رمزارز.

اینکه این قاعدهٔ عمومی دربارهٔ عایدی رمزارز در قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی چگونه به کار می‌رود، در منابع این درس روشن نیست و ما دربارهٔ آن حکمی نمی‌دهیم. یک نکتهٔ ساده اما از خود متن برمی‌آید: شمارش مرور زمان از سررسید پرداخت مالیات شروع می‌شود، نه از روز خرید.

کشورهای دیگر مدت را صریح‌تر گفته‌اند. ادارهٔ مالیات استرالیا می‌گوید سوابق رمزارز را باید دست‌کم ۵ سال پس از واگذاری آن نگه داشت ^[۵]. ادارهٔ درآمد کانادا دست‌کم شش سال از پایان آخرین سال مالیاتی مربوط را معیار می‌داند ^[۲]. این مدت‌ها رویهٔ همان کشورهاست و برای ساکنان ایران الزام قانونی ایجاد نمی‌کند.

برداشت آموزشی ما از کنار هم گذاشتن این منابع، که حکم حقوقی نیست: در هر سه متن، شمارش از واگذاری، پایان سال مالیاتی یا سررسید مالیات شروع می‌شود، نه از خرید. پس سابقهٔ خرید دارایی‌ای که سال‌ها نگه داشته‌اید، تا وقتی آن را دارید لازم است و پس از واگذاری هم باید مدتی بماند. مدت دقیق را برای وضعیت خود از مشاور مالیاتی بپرسید.

یک دفتر سادهٔ تراکنش بسازید

لازم نیست از ابزار پیچیده شروع کنید. ادارهٔ مالیات استرالیا می‌گوید برای این کار یک صفحه‌گستردهٔ ساده یا نرم‌افزار حرفه‌ای کافی است ^[۵]. دفتر تراکنش ارز دیجیتال در ساده‌ترین شکل یک فایل صفحه‌گسترده است که هر ردیف آن یک تراکنش و هر ستون آن یکی از جزئیات بالا را نشان می‌دهد. جدول زیر ستون‌های پیشنهادی ما را نشان می‌دهد؛ فقط نام ستون‌ها و توضیح آن‌ها آمده و عدد واقعی در آن نیست.

امنیت خود سوابق

دفتر تراکنش دربارهٔ دارایی شما اطلاعات زیادی دارد، اما کلید دسترسی به آن نیست و نباید باشد. مهم‌ترین قاعدهٔ این درس همین است.

حتی بدون عبارت بازیابی، دفتر تراکنش اطلاعات حساسی است. آدرس‌های عمومی کیف پول روی بلاک‌چین قابل جست‌وجو هستند؛ پس هر کس دفتر شما را ببیند، می‌تواند با همان آدرس‌ها موجودی و تاریخچهٔ کیف پول‌هایتان را هم ببیند. این اطلاعات برای کلاهبردارانی که دنبال هدف مشخص می‌گردند ارزشمند است.

چند پیشنهاد از چارچوب خود ما، نه از منابع این درس:

• فایل دفتر و پیوست‌ها را رمزگذاری کنید و برای ایمیل و فضای ابری پشتیبان، احراز هویت دومرحله‌ای را فعال کنید.
• یک نسخهٔ پشتیبان آفلاین روی حافظهٔ جانبی جداگانه نگه دارید.
• خروجی صرافی را در سایت‌ها یا ربات‌های ناشناسی که وعدهٔ محاسبهٔ خودکار مالیات می‌دهند بارگذاری نکنید.
• به مشاور فقط بخش لازم سوابق را بدهید، نه کل پوشه را.

برای مرور اسناد رسمی دیگر این حوزه، از جمله مصوبه‌ها و اطلاعیه‌های مربوط به استفاده از رمزارز، به بخش قانون و مالیات رمزارز در ایران بروید؛ آنجا هر سند با نام مرجع و تاریخ آمده است.