تنوع‌بخشی (Diversification) در سبد ارز دیجیتال یعنی چه

تنوع‌بخشی (Diversification) یعنی سرمایه را میان چند دارایی گوناگون تقسیم کنید تا سرنوشت کل سبد به یک گزینه گره نخورد. Investor.gov، پایگاه آموزشی کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC)، آن را سرمایه‌گذاری در انواع مختلف دارایی به‌جای تمرکز کامل روی یک گزینه، برای کاهش ریسک کلی سبد، تعریف می‌کند ^[۱]. نکتهٔ اصلی این است که تنوع با «تعداد» دارایی‌ها سنجیده نمی‌شود، بلکه با این‌که آن دارایی‌ها چقدر مستقل از هم حرکت می‌کنند؛ و حتی تنوع درست هم ریسک افت کل بازار را از بین نمی‌برد.

تنوع‌بخشی یعنی تقسیم ریسک

ضرب‌المثل آشنای «همهٔ تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذارید» خلاصهٔ خوبی از ایدهٔ تنوع‌بخشی است. اگر همهٔ سرمایهٔ شما در یک دارایی باشد، هر اتفاق بدی که برای همان دارایی بیفتد مستقیماً به همهٔ سرمایه‌تان می‌رسد. اگر سرمایه میان چند دارایی تقسیم شده باشد، شکست یکی از آن‌ها فقط بخشی از سبد را درگیر می‌کند.

برای فهم دقیق‌تر، در این درس دو نوع ریسک را از هم جدا می‌کنیم. این تقسیم‌بندی چارچوب آموزشی خود ماست و برای ساده‌کردن موضوع به کار می‌رود:

• ریسک خاص یک دارایی: اتفاقی که فقط یک پروژه یا یک دارایی را می‌زند؛ مثلاً هک‌شدن یک پروتکل، رها شدن پروژه از سوی تیم سازنده، کشف یک نقص فنی جدی یا از دست رفتن اعتماد به یک توکن خاص.
• ریسک بازار: اتفاقی که تقریباً همهٔ دارایی‌های یک بازار را هم‌زمان تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ مثلاً تغییر فضای کلی سرمایه‌گذاری، تغییر نرخ بهره در اقتصادهای بزرگ یا موجی از ترس که کل بازار کریپتو را پایین می‌کشد.

تنوع‌بخشی اساساً برای نوع اول طراحی شده است. وقتی سرمایه میان چند دارایی پخش شود، شکست یکی از آن‌ها سبد را نابود نمی‌کند. اما در برابر نوع دوم، یعنی افت هم‌زمان همه‌چیز، کار زیادی از تنوع برنمی‌آید؛ در ادامه به این موضوع برمی‌گردیم.

راهنمای مبتدیان Investor.gov دربارهٔ تخصیص دارایی، این تقسیم را در دو سطح توضیح می‌دهد: سبد متنوع باید هم میان طبقه‌های مختلف دارایی، مانند سهام، اوراق قرضه و پول نقد، متنوع باشد و هم درون هر طبقه ^[۲]. به زبان ساده، هم مهم است که «چه نوع» دارایی‌هایی دارید و هم این‌که درون هر نوع، همه‌چیز به یک عامل مشترک وابسته نباشد.

تنوع‌بخشی یکی از چند ابزار اصلی در بخش مدیریت ریسک در ارز دیجیتال است و اگر هنوز با مفاهیم پایه‌ای مثل اندازهٔ پوزیشن و حد ضرر آشنا نیستید، پیش از ادامه نگاهی به اصول پایهٔ مدیریت ریسک در معامله بیندازید.

همبستگی؛ چرا ده رمزارز لزوماً ده دارایی نیستند

همبستگی (Correlation) نشان می‌دهد دو دارایی تا چه اندازه با هم و در یک جهت حرکت می‌کنند. ضریب همبستگی عددی میان منفی یک و مثبت یک است:

• نزدیک به مثبت یک یعنی دو دارایی معمولاً با هم بالا و با هم پایین می‌روند.
• نزدیک به صفر یعنی حرکت یکی اطلاعات چندانی دربارهٔ حرکت دیگری نمی‌دهد.
• نزدیک به منفی یک یعنی معمولاً وقتی یکی بالا می‌رود، دیگری پایین می‌آید.

فایدهٔ تنوع‌بخشی زمانی بیشتر است که همبستگی اجزای سبد پایین باشد. اگر همهٔ دارایی‌های شما همبستگی بالایی با هم داشته باشند، ظاهراً چند دارایی دارید، اما سبد شما در عمل تقریباً مثل یک دارایی رفتار می‌کند.

این داده دو درس مهم دارد. اول این‌که داشتن بیت‌کوین و اتریوم در کنار هم، در آن دوره، تنوع چندانی ایجاد نمی‌کرد؛ چون وقتی یکی افت می‌کرد، دیگری هم به احتمال زیاد افت می‌کرد. دوم این‌که همبستگی ثابت نیست: در همین گزارش، عدد در فاصلهٔ حدود یک ماه جابه‌جا شده است. پس هیچ عدد همبستگی را نباید یک ویژگی دائمی دارایی‌ها فرض کرد.

چرا رمزارزها این‌قدر با هم حرکت می‌کنند؟ دلیل‌های کیفی رایج این‌هاست: بیشتر خریداران و فروشندگان در این بازار مشترک‌اند، فضای کلی خوش‌بینی یا بدبینی به کل بازار سرایت می‌کند، و بسیاری از آلت‌کوین‌ها در صرافی‌ها با بیت‌کوین یا دلار مبادله می‌شوند و از جریان نقدینگی همان بازار تأثیر می‌گیرند. نتیجه این است که ده رمزارز مختلف ممکن است در یک افت عمومی، تقریباً هم‌زمان ارزش خود را از دست بدهند. برای فهم ریشه‌های این نوسان، درس چرا ارزش ارزهای دیجیتال نوسان زیادی دارد را ببینید.

تنوع بین انواع دارایی

وقتی همبستگی درون بازار کریپتو بالاست، پرسش طبیعی این است که آیا متنوع‌کردن میان انواع مختلف دارایی، مثلاً کریپتو، سهام، اوراق با درآمد ثابت، طلا و پول نقد، کمک بیشتری می‌کند؟ منطق این رویکرد این است که طبقه‌های مختلف دارایی به عوامل متفاوتی واکنش نشان می‌دهند و به همین دلیل، ترکیب آن‌ها می‌تواند نوسان کل سبد را کمتر کند؛ راهنمای Investor.gov هم تنوع میان طبقه‌های دارایی را یکی از دو سطح سبد متنوع می‌داند ^[۲].

اما یک فرض رایج را باید با داده سنجید: این‌که کریپتو «مستقل» از بازارهای سنتی است. پژوهش صندوق بین‌المللی پول (IMF) که در ۱۱ ژانویهٔ ۲۰۲۲ منتشر شد، نشان می‌دهد همبستگی میان نوسان قیمت بیت‌کوین و نوسان شاخص S&P ۵۰۰ در دورهٔ ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱، نسبت به سال‌های پیش از همه‌گیری کرونا یعنی ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹، بیش از چهار برابر شده است ^[۴]. طبق همین پژوهش، نوسان بیت‌کوین در دوران همه‌گیری حدود یک‌ششم نوسان S&P ۵۰۰ و حدود یک‌دهم تغییرات بازده آن را توضیح می‌دهد ^[۴].

معنای عملی این یافته این است که دست‌کم در آن دوره، بیت‌کوین و شاخص S&P ۵۰۰ بیش از گذشته با هم حرکت کرده‌اند. پس اگر کسی کریپتو را صرفاً به این دلیل در کنار سهام نگه دارد که فکر می‌کند «هیچ ربطی به هم ندارند»، ممکن است در یک دورهٔ پرتلاطم ببیند هر دو هم‌زمان افت کرده‌اند.

دربارهٔ طلا، در منابع این درس دادهٔ عددی قابل‌اتکایی برای همبستگی طلا و کریپتو نداریم و به همین دلیل عددی نمی‌آوریم. تفاوت‌های ساختاری این دارایی‌ها، از نوسان و نقدشوندگی تا نحوهٔ نگهداری، در مقایسهٔ سرمایه‌گذاری در ارز دیجیتال، بورس و طلا توضیح داده شده است.

یک نکتهٔ دیگر هم دربارهٔ استیبل‌کوین‌ها لازم است. نگه‌داشتن بخشی از دارایی به شکل استیبل‌کوین، نوسان قیمتی را کم می‌کند، اما آن را هم‌ارز پول نقد نمی‌کند؛ استیبل‌کوین به ناشر، ذخایر پشتوانه و صرافی یا کیف پولی که در آن نگهداری می‌شود وابسته است. سازوکار و ریسک‌های آن در درس استیبل‌کوین چیست و چطور ارزشش ثابت می‌ماند آمده است.

تنوع بیش از حد هم هست

اگر تنوع خوب است، آیا هرچه تعداد دارایی بیشتر باشد بهتر است؟ نه لزوماً. در بازار کریپتو، تنوع بیش از حد چند مشکل مشخص ایجاد می‌کند:

• شناخت کم از هر دارایی: وقتی سبد از تعداد زیادی توکن کوچک تشکیل شده باشد، عملاً فرصت بررسی جدی هیچ‌کدام وجود ندارد. در این حالت تنوع جای تحقیق را گرفته است، نه این‌که مکمل آن باشد.
• هزینه‌های پنهان: هر خرید و فروش کارمزد، اسپرد و گاهی لغزش قیمت دارد. سبدی که از تکه‌های کوچک زیاد تشکیل شده، سهم بیشتری از سرمایه را صرف این هزینه‌ها می‌کند. جزئیات این هزینه‌ها در درس کارمزد معاملات در صرافی‌ها چطور محاسبه می‌شود آمده است.
• احساس امنیت کاذب: داشتن فهرست بلندی از رمزارزها این حس را ایجاد می‌کند که ریسک پخش شده است، در حالی که اگر همهٔ آن‌ها همبستگی بالایی داشته باشند، سبد هنوز تقریباً مثل یک دارایی رفتار می‌کند.
• ورود به دارایی‌های کم‌کیفیت: میل به «پر کردن» سبد گاهی باعث می‌شود سراغ توکن‌هایی برویم که نقدشوندگی کم، تیم ناشناس یا الگوهای مشکوک دارند؛ دقیقاً همان جایی که ریسک کلاهبرداری بالاتر است.

به بیان دیگر، تنوع مؤثر یعنی چند دارایی که هر کدام را می‌شناسید و رفتارشان واقعاً با هم فرق دارد، نه فهرستی طولانی از نام‌هایی که فقط روی کاغذ متفاوت‌اند.

تنوع ریسک بازار را حذف نمی‌کند

مهم‌ترین سوءبرداشت دربارهٔ تنوع‌بخشی این است که آن را سپری در برابر هر نوع ضرر بدانیم. همان‌طور که در بخش اول گفتیم، تنوع برای پخش کردن ریسک خاص یک دارایی کار می‌کند، نه برای حذف ریسک کل بازار. وقتی ترس یا تنگنای نقدینگی کل بازار را فرا می‌گیرد، دارایی‌هایی که در روزهای آرام رفتار متفاوتی داشتند ممکن است با هم پایین بیایند.

داده‌های IMF که در بخش قبل آوردیم، نمونهٔ روشنی از این پدیده است: همبستگی میان نوسان بیت‌کوین و شاخص S&P ۵۰۰ در یک دورهٔ پرتلاطم، یعنی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱، بیش از چهار برابر شد ^[۴]. یعنی رابطه‌ای که پیش‌تر ضعیف به نظر می‌رسید، در زمانی که بیشترین اهمیت را داشت قوی‌تر شده بود.

به همین دلیل تنوع‌بخشی باید در کنار ابزارهای دیگر مدیریت ریسک دیده شود:

• اندازهٔ کل سرمایه: مهم‌ترین تصمیم این است که اصلاً چه مبلغی وارد بازار پرنوسانی مثل کریپتو شود. درس چرا هرگز نباید بیش از توان از دست دادن، سرمایه‌گذاری کرد این مرز را توضیح می‌دهد.
• اندازهٔ هر موقعیت: تعیین اندازهٔ پوزیشن کمک می‌کند هیچ دارایی منفردی آن‌قدر بزرگ نشود که افتش کل سبد را بلرزاند.
• زمان‌بندی ورود: خرید پله‌ای (DCA) ریسک ورود یک‌جا در یک نقطهٔ نامناسب را کم می‌کند، هرچند مانند تنوع، جلوی افت بلندمدت بازار را نمی‌گیرد.

پرسش‌هایی برای بررسی سبد خودتان

برای این‌که تنوع‌بخشی از یک مفهوم کلی به یک بررسی عملی تبدیل شود، پرسش‌های زیر را دربارهٔ سبد خودتان مرور کنید. هدف این فهرست رسیدن به یک ترکیب «درست» از پیش تعیین‌شده نیست؛ هدف این است که بدانید سبد شما واقعاً چقدر متنوع است.

پرسش ششم یادآوری می‌کند که تنوع فقط به نوع دارایی مربوط نیست. اگر چند دارایی متفاوت دارید اما همه در یک حساب صرافی نگهداری می‌شوند، مشکلی در همان صرافی می‌تواند همه را هم‌زمان درگیر کند؛ این هم نوعی تمرکز ریسک است.

تنوع‌بخشی ابزار ساده‌ای به نظر می‌رسد، اما درست به‌کار بردنش به فهم همبستگی، شناخت محدودیت‌ها و قرار دادنش در کنار سایر اصول مدیریت ریسک نیاز دارد. سبدی که متنوع است ضرر را از بین نمی‌برد؛ فقط احتمال این را کم می‌کند که یک اتفاق منفرد همه‌چیز را از شما بگیرد.