دیفای (DeFi) چیست و چه کاربردی دارد

دیفای (DeFi، کوتاه‌شدهٔ Decentralized Finance) یا امور مالی غیرمتمرکز به مجموعه‌ای از خدمات مالی گفته می‌شود که به‌جای بانک، کارگزار یا صرافی، با برنامه‌هایی به نام قرارداد هوشمند روی یک بلاک‌چین اجرا می‌شوند؛ خدماتی مانند مبادلهٔ رمزارز، وام‌دادن و وام‌گرفتن و جابه‌جایی استیبل‌کوین‌ها. کاربر دارایی خود را از کیف پول شخصی مستقیماً به این قراردادها می‌سپارد و هیچ کارمندی حساب او را اداره نمی‌کند. همین ویژگی دسترسی آزادتری می‌دهد، اما مسئولیت و ریسک را هم به‌طور کامل بر دوش خود کاربر می‌گذارد.

دیفای یعنی خدمات مالی بدون واسطهٔ سنتی

در نظام مالی معمولی تقریباً هر کاری از یک واسطه می‌گذرد. وقتی پولی را جابه‌جا می‌کنید، بانک هویت شما را می‌شناسد، موجودی را در دفتر خود ثبت می‌کند و در صورت لزوم می‌تواند تراکنش را متوقف یا اصلاح کند. شما به این نهاد اعتماد می‌کنید و در مقابل، قانون و ناظر مالی از شما حمایت می‌کنند.

دیفای تلاش می‌کند همین خدمات را بدون آن نهاد ارائه دهد. دفتر حساب یک بلاک‌چین عمومی است که هر کسی می‌تواند آن را ببیند، و قواعد کار به‌جای آیین‌نامهٔ یک شرکت، در کد نوشته شده‌اند. سه تفاوت اصلی این مدل را از نظام سنتی جدا می‌کند:

1. نگهداری دارایی با خود کاربر: شما دارایی را در کیف پول ارز دیجیتال خود نگه می‌دارید و فقط هنگام استفاده، اجازهٔ دسترسی را به قرارداد می‌دهید.
2. دسترسی باز: برای استفاده معمولاً افتتاح حساب یا احراز هویت لازم نیست؛ داشتن یک کیف پول و مقداری رمزارز برای پرداخت کارمزد شبکه کافی است.
3. شفافیت: کد بسیاری از قراردادها و همهٔ تراکنش‌ها روی زنجیره قابل مشاهده است، هرچند خواندن و فهمیدن آن‌ها برای بیشتر افراد آسان نیست.

فرق دیفای با یک صرافی متمرکز هم از همین‌جا روشن می‌شود. صرافی متمرکز شرکتی است که دارایی شما را نزد خود نگه می‌دارد، پشتیبانی دارد و اگر رمز عبورتان را فراموش کنید، راهی برای بازیابی حساب پیش پای شما می‌گذارد. در دیفای چنین پشتیبانی‌ای وجود ندارد: اگر کلید کیف پول را از دست بدهید یا تراکنشی را اشتباه امضا کنید، کسی نیست که آن را برگرداند.

سازوکار: قرارداد هوشمند به‌جای کارمند

قرارداد هوشمند برنامه‌ای است که روی بلاک‌چین ذخیره می‌شود و وقتی شرط‌هایش برقرار باشد، به‌طور خودکار اجرا می‌شود. می‌توانید آن را به یک دستگاه فروش خودکار تشبیه کنید: ورودی مشخصی می‌گیرد و طبق قاعده‌ای ازپیش‌نوشته، خروجی مشخصی تحویل می‌دهد. هیچ‌کس در میانهٔ کار تصمیم نمی‌گیرد که درخواست شما را بپذیرد یا نپذیرد.

این خودکاری دو روی دارد. از یک سو، قرارداد برای همه یکسان رفتار می‌کند و به ساعت کاری یا اجازهٔ مدیر نیاز ندارد. از سوی دیگر، اگر در کد خطایی وجود داشته باشد، قرارداد همان خطا را هم با همان دقت اجرا می‌کند. کسی که خطا را زودتر پیدا کند، می‌تواند از آن برای خالی‌کردن دارایی‌های سپرده‌شده استفاده کند و قرارداد این کار را «مجاز» می‌شمارد، چون طبق کدش رفتار کرده است.

نکتهٔ دیگر این‌که بسیاری از قراردادهای دیفای قابل ارتقا هستند؛ یعنی گروهی که کلید مدیریتی دارند، می‌توانند کد را تغییر دهند. این امکان برای رفع باگ مفید است، اما به این معناست که همیشه کسی پشت صحنه قدرت تغییر قواعد را دارد.

اجزای اصلی: صرافی غیرمتمرکز، وام‌دهی، استیبل‌کوین

صرافی غیرمتمرکز

در صرافی غیرمتمرکز (DEX) دفتر سفارش و فروشنده‌ای در کار نیست. کاربران جفت‌دارایی‌هایی را در یک «استخر» می‌گذارند و قرارداد هوشمند بر پایهٔ نسبت دارایی‌های درون استخر، قیمت هر مبادله را با یک فرمول محاسبه می‌کند. کسانی که دارایی را در استخر می‌گذارند، سهمی از کارمزد مبادله‌ها را می‌گیرند. اگر نقدشوندگی یک استخر کم باشد، حتی یک مبادلهٔ متوسط قیمت را به‌شدت جابه‌جا می‌کند و شما رمزارز کمتری از آنچه انتظار داشتید دریافت می‌کنید.

وام‌دهی و وام‌گیری با وثیقه

در بازارهای وام دیفای، یک نفر دارایی خود را برای وام‌دادن در قرارداد می‌گذارد و دیگری با سپردن وثیقه، وام می‌گیرد. چون قرارداد هیچ‌کس را نمی‌شناسد و سابقهٔ اعتباری نمی‌سنجد، ارزش وثیقه باید از مبلغ وام بیشتر باشد.

فرض کنید شما رمزارزی به ارزش ۱۵۰ واحد را وثیقه می‌گذارید و ۱۰۰ واحد استیبل‌کوین وام می‌گیرید. اگر قیمت وثیقه افت کند و ارزش آن مثلاً به زیر ۱۲۰ واحد برسد (عددها فرضی‌اند و هر پروتکل آستانهٔ خودش را دارد)، قرارداد بدون هشدار قبلی بخشی از وثیقه را می‌فروشد تا وام را پوشش دهد؛ به این کار «نقدشدن» یا «لیکوئید شدن» می‌گویند. در بازار پرنوسان کریپتو، این اتفاق می‌تواند در چند دقیقه رخ دهد.

استیبل‌کوین؛ واحد حساب دیفای

بیشتر مبادله‌ها و وام‌ها در دیفای با استیبل‌کوین انجام می‌شوند؛ رمزارزهایی که قرار است ارزششان به یک پول رسمی مثل دلار وابسته بماند. اما اگر یک استیبل‌کوین از ارزش هدف خود جدا شود، همهٔ استخرها و وام‌هایی که روی آن ساخته شده‌اند هم آسیب می‌بینند.

چه کسی پشت دیفای است؛ غیرمتمرکز واقعی یا اسمی

واژهٔ «غیرمتمرکز» این تصور را ایجاد می‌کند که هیچ فرد یا گروهی کنترل ندارد. در عمل، هر پروتکل دیفای را تیمی طراحی کرده، کدش را نوشته و وب‌سایتی برای دسترسی به آن ساخته است. تصمیم‌های مهم، مثل تغییر نرخ‌ها یا ارتقای کد، معمولاً با رأی دارندگان «توکن حاکمیتی» گرفته می‌شود و این توکن‌ها اغلب در دست تعداد کمی از بنیان‌گذاران و سرمایه‌گذاران اولیه متمرکز است.

مقالهٔ فصلنامهٔ بانک تسویه بین‌الملل (BIS Quarterly Review) در دسامبر ۲۰۲۱ همین مسئله را «توهم تمرکززدایی» نامید؛ به این دلیل که نیاز به حاکمیت (governance) مقداری تمرکز را اجتناب‌ناپذیر می‌کند و ویژگی‌های ساختاری سیستم هم قدرت را متمرکز می‌کند ^[۱]. پیامد عملی این نکته برای شما این است که در دیفای هم به کسانی اعتماد می‌کنید، فقط آن‌ها را نمی‌شناسید و پاسخ‌گوی قانونی مشخصی ندارند.

اگر می‌خواهید معنای دقیق‌تر تمرکززدایی و درجه‌های آن را بشناسید، درس شبکهٔ غیرمتمرکز چیست و چرا اهمیت دارد را بخوانید. چند پرسش ساده هم کمک می‌کند ادعای «غیرمتمرکز» را بسنجید: چه کسی کلید ارتقای قرارداد را دارد؟ توکن حاکمیتی میان چند نشانی پخش شده است؟ اگر وب‌سایت پروژه از دسترس خارج شود، کاربران هنوز به دارایی خود دسترسی دارند؟

ریسک‌های خاص دیفای

دیفای همهٔ ریسک‌های عمومی کریپتو، مثل نوسان شدید قیمت، را دارد و چند ریسک ویژهٔ خودش را هم به آن‌ها اضافه می‌کند.

باگ و هک قرارداد هوشمند. بزرگ‌ترین خطر، آسیب‌پذیری کد است. به گزارش Chainalysis، سال ۲۰۲۲ پرسرقت‌ترین سال تاریخ کریپتو بود و ۳٫۸ میلیارد دلار از کسب‌وکارهای کریپتویی دزدیده شد؛ پروتکل‌های دیفای قربانی ۸۲٫۱٪ کل این سرقت‌ها (۳٫۱ میلیارد دلار) بودند، در حالی که این سهم در ۲۰۲۱، ۷۳٫۳٪ بود ^[۲].

افشای کلید خصوصی. سرقت فقط از راه باگ کد نیست. به گزارش Chainalysis، ارزش رمزارز سرقت‌شده از پلتفرم‌ها در سال ۲۰۲۴ بیش از ۲۱٪ افزایش یافت و به ۲٫۲ میلیارد دلار رسید، تعداد حوادث از ۲۸۲ در ۲۰۲۳ به ۳۰۳ رسید و افشای کلید خصوصی با ۴۳٫۸٪ بزرگ‌ترین سهم سرقت‌ها را داشت ^[۳]. همان گزارش نشان می‌دهد در فصل‌های دوم و سوم ۲۰۲۴ سرویس‌های متمرکز بیشترین هدف بودند؛ یعنی هیچ‌کدام از دو مدل، متمرکز یا غیرمتمرکز، از این خطر در امان نیست.

نقدشدن وثیقه. همان‌طور که در مثال فرضی بالا دیدید، افت ناگهانی قیمت می‌تواند وثیقهٔ شما را به‌طور خودکار از دستتان خارج کند.

جداشدن استیبل‌کوین از ارزش هدف. اگر دارایی پایه‌ای که همه‌چیز روی آن ساخته شده دچار مشکل شود، زیان به کل زنجیره سرایت می‌کند.

توکن جعلی و سایت فیشینگ. در دیفای هر کسی می‌تواند توکن بسازد یا نسخهٔ جعلی وب‌سایت یک پروژه را راه بیندازد. نشانه‌های این دام‌ها را در راهنمای تشخیص توکن‌های جعلی و پروژه‌های اسکم توضیح داده‌ایم.

برگشت‌ناپذیری و نبود حمایت. تراکنش تأییدشده را نمی‌توان لغو کرد، بیمهٔ سپرده وجود ندارد و در بسیاری از موارد، نهادی برای شکایت در دسترس نیست.

دیدگاه ناظران مالی

ناظران مالی بین‌المللی دیفای را نادیده نمی‌گیرند، اما آن را هم‌سطح خدمات مالی تحت نظارت نمی‌دانند. سازمان بین‌المللی کمیسیون‌های اوراق بهادار (IOSCO) در دسامبر ۲۰۲۳ گزارش نهایی ۹ توصیهٔ سیاستی برای دیفای را منتشر کرد تا نگرانی‌های مربوط به سلامت بازار و حمایت از سرمایه‌گذار را پوشش دهد. این توصیه‌ها ۶ حوزه را دربرمی‌گیرند، از جمله شناخت ساختار دیفای، مدیریت ریسک‌های کلیدی، افشای روشن و کامل اطلاعات، اجرای قانون و همکاری فرامرزی ^[۴].

پیام مشترک این گزارش‌ها برای کاربر عادی روشن است: ناظران دنبال این‌اند که بدانند در پشت هر پروتکل چه کسی مسئول است، و تا زمانی که این پرسش پاسخ روشنی ندارد، حمایت‌هایی که در بانک یا بازار سرمایه به آن عادت کرده‌اید، در دیفای وجود ندارد. قوانین کشورها هم در این زمینه یکسان نیست و هنوز در حال شکل‌گیری است؛ بنابراین اگر مشکلی پیش بیاید، ممکن است هیچ مرجع قضایی یا نظارتی مشخصی برای پیگیری وجود نداشته باشد.

پیش از هر تعامل با دیفای

دیفای برای یادگیری موضوع جذابی است، اما جای آزمون و خطا با پولی که به آن نیاز دارید نیست. اگر هنوز مفاهیم پایه برایتان روشن نیست، ابتدا مسیر مبانی کریپتو و بخش بلاک‌چین و فناوری را کامل کنید.

دیفای نشان می‌دهد که بخشی از خدمات مالی را می‌توان با کد و بدون واسطهٔ سنتی ارائه داد، اما حذف واسطه به معنای حذف ریسک نیست؛ ریسک فقط از نهاد به خود شما منتقل می‌شود. شناختن این جابه‌جایی مهم‌ترین درسی است که پیش از هر تصمیمی باید به‌خاطر بسپارید.