NFT چیست به زبان ساده؛ مالکیت واقعی، رونق و خطرها

NFT یا توکن غیرمثلی (Non-Fungible Token) نوعی توکن روی بلاک‌چین است که هر واحدش شناسهٔ یکتای خود را دارد و نمی‌توان آن را با واحد دیگری عوض کرد. در عمل، NFT یک رکورد مالکیت است: ثبت می‌کند که یک شناسهٔ مشخص در یک قرارداد مشخص به کدام نشانی کیف پول تعلق دارد. آنچه با داشتن NFT به دست می‌آورید همین رکورد است؛ نه لزوماً خود اثر هنری، نه حق کپی‌رایت آن و نه وعده‌ای دربارهٔ ارزش آینده.

NFT یعنی توکن یکتا

برای فهم NFT ابتدا باید واژهٔ «مثلی» را شناخت. دارایی مثلی دارایی‌ای است که واحدهایش با هم فرقی ندارند. یک اسکناس را با اسکناس هم‌ارزش دیگری عوض کنید، چیزی از دست نداده‌اید. بیشتر رمزارزها و توکن‌ها همین‌طورند: یک واحد از یک توکن با واحد دیگر همان توکن یکسان است.

دارایی غیرمثلی برعکس است. بلیت یک کنسرت با شمارهٔ صندلی مشخص را در نظر بگیرید؛ دو بلیت از یک کنسرت ممکن است قیمت یکسانی داشته باشند، اما هر کدام به صندلی دیگری تعلق دارد و جایگزین هم نیستند. NFT همین ایده را روی بلاک‌چین پیاده می‌کند: هر توکن یک شمارهٔ شناسایی دارد و این شماره آن را از همهٔ توکن‌های دیگر جدا می‌کند.

استاندارد رایج NFT در شبکهٔ اتریوم، ERC-۷۲۱ نام دارد و در ژانویهٔ ۲۰۱۸ توسط ویلیام انتریکن، دیتر شرلی، جیکوب ایوانز و نستازیا ساکس ارائه شد. طبق متن همین استاندارد، استاندارد قدیمی‌تر ERC-۲۰ برای ردیابی NFT کافی نیست، چون هر NFT یکتاست، در حالی که واحدهای یک توکن ERC-۲۰ همه یکسان‌اند ^[۱].

از نظر فنی، هر NFT یک قرارداد هوشمند دارد که فهرست شناسه‌ها و صاحبانشان را نگه می‌دارد. وقتی می‌گوییم کسی «صاحب یک NFT» است، یعنی در این قرارداد، کنار یک شناسهٔ مشخص، نشانی کیف پول او ثبت شده است. انتقال NFT هم یعنی تغییر همین سطر، که مثل هر تراکنش دیگری روی بلاک‌چین ثبت می‌شود و کارمزد شبکه دارد.

چه چیزی را واقعاً مالک می‌شوید و چه چیزی را نه

رایج‌ترین سوءتفاهم دربارهٔ NFT این است که با آن «خود اثر» را مالک می‌شوید. واقعیت محدودتر است و دانستن آن پیش از هر تصمیمی ضروری است. آنچه در ادامه می‌آید توضیح سازوکار عمومی NFTهاست و ممکن است یک پروژهٔ خاص شرایط متفاوتی تعیین کرده باشد.

آنچه معمولاً مالک می‌شوید:

• کنترل یک شناسه در یک قرارداد. می‌توانید آن را به نشانی دیگری منتقل کنید یا در یک بازار عرضه کنید.
• سابقهٔ عمومی مالکیت. همه می‌توانند ببینند این شناسه از کجا به کجا رفته است.

آنچه به‌طور پیش‌فرض مالک نمی‌شوید:

• حق کپی‌رایت. حق تکثیر، چاپ یا استفادهٔ تجاری از اثر معمولاً نزد پدیدآورنده می‌ماند، مگر آنکه پروژه مجوز مشخصی داده باشد.
• خود فایل. در بیشتر NFTها تصویر یا ویدئو روی بلاک‌چین ذخیره نمی‌شود. توکن به یک فایل اطلاعات (فراداده) اشاره می‌کند و آن فایل نشانی تصویر را روی یک سرور یا شبکهٔ ذخیره‌سازی جداگانه نگه می‌دارد. اگر آن سرور خاموش شود، توکن شما سر جایش است اما ممکن است دیگر تصویری نشان ندهد.
• انحصار دیدن اثر. هر کسی می‌تواند از همان تصویر نسخه‌ای ذخیره کند. NFT دیده شدن اثر را محدود نمی‌کند؛ فقط ثبت می‌کند که شناسهٔ مربوط به آن نزد کیست.

نکتهٔ مهم دیگر این است که کنترل NFT دقیقاً مثل کنترل هر دارایی دیگری روی بلاک‌چین، در دست کسی است که کلید خصوصی نشانی را دارد. NFT داخل کیف پول ارز دیجیتال شما «نگه داشته» نمی‌شود؛ کیف پول فقط کلیدی را نگه می‌دارد که اجازهٔ جابه‌جایی آن را می‌دهد. اگر عبارت بازیابی (Seed Phrase) کیف پول لو برود، هر کسی می‌تواند NFTها را منتقل کند و تراکنش ثبت‌شده قابل برگشت نیست.

رونق و افت بازار NFT

NFT سال‌ها پیش از آنکه به تیتر خبرها برسد وجود داشت، اما نقطهٔ عطف توجه عمومی سال ۲۰۲۱ بود. در ۱۱ مارس ۲۰۲۱ اثر NFT هنرمندی به نام بیپل (مایک وینکلمن) با نام «Everydays: The First ۵۰۰۰ Days» در حراج آنلاین کریستیز به ۶۹٫۳ میلیون دلار فروخته شد. این اثر کلاژی از ۵۰۰۰ تصویر دیجیتال است و قیمت شروع حراج آن فقط ۱۰۰ دلار بود ^[۲].

چنین فروشی چند پیام نادرست به بسیاری از تازه‌واردها منتقل کرد؛ از جمله اینکه هر NFT می‌تواند چنین قیمتی پیدا کند. واقعیت این است که آن فروش به یک اثر مشخص، یک هنرمند شناخته‌شده و یک حراج‌خانهٔ معتبر مربوط بود. قیمت یک NFT فقط نشان می‌دهد آخرین خریدار حاضر بوده چقدر بپردازد و هیچ چیزی دربارهٔ NFTهای دیگر یا دربارهٔ اینکه خریدار بعدی پیدا می‌شود یا نه، نمی‌گوید.

پس از دورهٔ رونق، بازار آرام‌تر شد. به گزارش DappRadar، حجم معاملات NFT در سال ۲۰۲۴ با ۱۹٪ کاهش از ۱۶٫۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به ۱۳٫۷ میلیارد دلار رسید و تعداد فروش‌ها از ۶۰٫۶ میلیون به ۴۹٫۸ میلیون افت کرد؛ از نظر حجم و تعداد فروش، ۲۰۲۴ یکی از بدترین سال‌ها از ۲۰۲۰ بود ^[۳].

همین کم بودن خریدار، یعنی نقدشوندگی پایین، یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های NFT با رمزارزهای پرمعامله است. هر NFT یکتاست، پس برای فروختنش باید دقیقاً کسی را پیدا کنید که همان شناسه را بخواهد.

معاملات صوری و دست‌کاری

معاملهٔ صوری (Wash Trading) یعنی کسی دارایی را به خودش بفروشد، معمولاً از طریق چند نشانی کیف پول که همه در اختیار خود اوست. از بیرون چنین به نظر می‌رسد که چند خریدار مختلف با قیمت‌های بالا در حال معامله‌اند، در حالی که پول فقط بین جیب‌های یک نفر دست‌به‌دست شده است. هدف ساختن سابقهٔ قیمت و حجم ساختگی است تا خریداران واقعی گمان کنند تقاضای زیادی وجود دارد.

شرکت تحلیل داده‌های بلاک‌چین Chainalysis در گزارشی دربارهٔ پول‌شویی و معاملات صوری NFT، ۲۶۲ کاربر را شناسایی کرد که بیش از ۲۵ بار NFT را به نشانی‌ای فروخته بودند که پولش را خودشان تأمین کرده بودند. ۱۱۰ نفر از آن‌ها روی‌هم به سودی چندمیلیون‌دلاری رسیدند و ۱۵۲ نفر دیگر از همین کار ضرر کردند. به برآورد همین گزارش، این سود به احتمال زیاد از خریدارانی آمده است که خیال می‌کردند ارزش NFT واقعاً بالا رفته است ^[۴].

درس این یافته برای شما ساده است: سابقهٔ قیمت و حجم معاملات یک NFT، به‌تنهایی نشانهٔ تقاضای واقعی نیست. این الگو خویشاوند نزدیک طرح‌های «پامپ و دامپ» است؛ در هر دو، قیمت یا تقاضا به‌طور ساختگی بالا نشان داده می‌شود تا کسانی که دیرتر می‌رسند هزینه‌اش را بپردازند.

وعدهٔ سود و کلاهبرداری‌های رایج در NFT

همهٔ خطرهای NFT از جنس دست‌کاری قیمت نیستند. برخی پروژه‌ها NFT را نه به‌عنوان اثر یا کلکسیون، بلکه به‌عنوان راهی برای کسب سود عرضه می‌کنند. کمیسیون بورس آمریکا (SEC) در ۲۸ اوت ۲۰۲۳ شرکت Impact Theory را به عرضهٔ ثبت‌نشدهٔ اوراق بهادار در قالب NFT متهم کرد. این شرکت از ۱۳ اکتبر تا ۶ دسامبر ۲۰۲۱ با فروش NFTهای «Founder's Key» حدود ۲۹٫۹ میلیون دلار اتر جمع کرده و به خریداران وعدهٔ سود داده بود و در مجموع به پرداخت ۶٬۱۰۳٬۹۱۴٫۱۷ دلار محکوم شد ^[۵].

این پرونده دربارهٔ ثبت نکردن اوراق بهادار بود، نه لزوماً دربارهٔ کلاهبرداری؛ اما یک نکتهٔ کلیدی را نشان می‌دهد: وقتی فروشندهٔ یک NFT از سود آینده حرف می‌زند، دیگر با یک کلکسیون ساده سروکار ندارید و باید آن را با همان دقتی بسنجید که هر وعدهٔ سرمایه‌گذاری دیگری را. دربارهٔ اینکه چرا وعدهٔ «سود تضمینی» پرچم قرمز است جداگانه نوشته‌ایم.

الگوهای رایج کلاهبرداری در فضای NFT این‌هاست:

• سایت جعلی ضرب (Mint). نسخهٔ تقلبی سایت یک پروژهٔ شناخته‌شده که از شما می‌خواهد کیف پول را وصل کنید و تراکنشی را امضا کنید.
• امضای مجوز دسترسی. برخی تراکنش‌ها به یک قرارداد اجازه می‌دهند همهٔ NFTهای یک مجموعه را از کیف پول شما جابه‌جا کند. امضای ناآگاهانهٔ چنین مجوزی می‌تواند کیف پول را خالی کند.
• مجموعه‌های تقلیدی. مجموعه‌ای با نام و تصویر مشابه یک مجموعهٔ معروف که روی قرارداد دیگری ساخته شده است. شناسهٔ یکتا فقط در همان قرارداد اصلی معنا دارد.
• NFTهای ناخواسته. NFTای که بی‌دلیل به کیف پولتان فرستاده شده و شما را به سایتی برای «دریافت جایزه» دعوت می‌کند.
• پشتیبانی جعلی. پیام خصوصی در شبکه‌های اجتماعی از کسی که خود را مدیر یا پشتیبان پروژه معرفی می‌کند و عبارت بازیابی یا امضای شما را می‌خواهد.
• رها کردن پروژه. سازندگانی که پس از فروش NFTها، وعده‌های نقشهٔ راه را کنار می‌گذارند و ناپدید می‌شوند.

پیش از هر تعامل با NFT

اگر عبارت «خرید NFT» را جست‌وجو کرده‌اید و به این درس رسیده‌اید، بدانید که این متن راهنمای خرید نیست و هیچ مجموعه یا بازاری را معرفی نمی‌کند. هدف این است که پیش از هر تصمیمی، پرسش‌های درست را بشناسید.

اگر هنوز با مفاهیم پایه مثل تراکنش، قرارداد و کیف پول راحت نیستید، بهتر است پیش از NFT آن‌ها را محکم کنید. فهرست کامل درس‌های مبانی کریپتو و بخش بلاک‌چین و فناوری مسیر گام‌به‌گامی برای این کار دارند.