تفاوت توکن و کوین؛ دارایی بومی شبکه یا ساخته‌شده روی آن

یک کوین (Coin) دارایی بومی یک بلاک‌چین است؛ یعنی خود شبکه آن را پدید می‌آورد، کارمزد تراکنش‌ها را با آن می‌گیرد و به نگه‌دارندگان شبکه پاداش می‌دهد، مانند بیت‌کوین در شبکهٔ بیت‌کوین یا اتر در شبکهٔ اتریوم. یک توکن (Token) دارایی‌ای است که با یک قرارداد هوشمند روی بلاک‌چینی دیگر ساخته می‌شود و شبکهٔ جداگانه‌ای از خود ندارد. تفاوت توکن و کوین فقط یک بحث واژگانی نیست: وقتی بدانید دارایی شما روی کدام شبکه ثبت شده است، هنگام انتقال شبکهٔ درست را انتخاب می‌کنید و ادعاهای پروژه‌ها را هم دقیق‌تر می‌سنجید.

کوین؛ دارایی بومی یک شبکه

برای فهم این تفاوت، ابتدا باید تصویر روشنی از بلاک‌چین و ساختار آن داشته باشید. هر بلاک‌چین یک دفتر حساب مشترک است که گروهی از رایانه‌ها آن را نگه می‌دارند و قواعدش را نرم‌افزار شبکه تعیین می‌کند. بیشتر این شبکه‌ها یک واحد پولی درونی دارند که در همان قواعد تعریف شده است؛ این واحد همان کوین است. اگر هنوز با مفهوم کلی رمزارز آشنا نیستید، پیش از ادامه راهنمای جامع کریپتو و طرز کار آن را بخوانید.

کوین سه کار اصلی در شبکهٔ خود انجام می‌دهد. نخست، کارمزد تراکنش‌ها با آن پرداخت می‌شود. دوم، پاداش کسانی که شبکه را نگه می‌دارند (استخراج‌کننده‌ها یا اعتبارسنج‌ها) با آن داده می‌شود. سوم، قواعد عرضهٔ آن در خود پروتکل نوشته شده است و هیچ قرارداد جداگانه‌ای آن را کنترل نمی‌کند.

مقایسهٔ دو کوین شناخته‌شده این نکتهٔ سوم را روشن می‌کند. بر پایهٔ توضیح سایت رسمی اتریوم، عرضهٔ بیت‌کوین سقف ثابت ۲۱ میلیون واحد دارد، اما عرضهٔ اتر پویاست: اتر تازه به‌عنوان پاداش به اعتبارسنج‌ها داده می‌شود و بخشی از کارمزد هر تراکنش برای همیشه سوزانده می‌شود ^[۱]. هر دو کوین‌اند، چون قواعد عرضه‌شان بخشی از خود شبکه است، هرچند این قواعد با هم فرق دارند.

تفاوت مهم‌تر در هدف طراحی است. همان منبع توضیح می‌دهد که بیت‌کوین عمداً ساده طراحی شده تا ارزش را بی‌واسطه جابه‌جا کند، ولی اتریوم بلاک‌چین را برنامه‌پذیر کرد تا هر کسی بتواند برنامه‌های خوداجرا به نام قرارداد هوشمند بنویسد و منتشر کند ^[۱]. همین برنامه‌پذیری است که ساختن توکن را ممکن کرد. برای آشنایی بیشتر با نخستین کوین، درس بیت‌کوین و جایگاه آن به‌عنوان نخستین ارز دیجیتال را ببینید.

توکن؛ دارایی ساخته‌شده روی شبکهٔ دیگر

توکن در اصل یک دفتر حساب کوچک درون یک قرارداد هوشمند است. این قرارداد فهرستی نگه می‌دارد که نشان می‌دهد هر نشانی چه مقدار از آن توکن دارد. وقتی توکنی را منتقل می‌کنید، در واقع تابعی از همین قرارداد را فرا می‌خوانید تا یک عدد از موجودی شما کم و به موجودی گیرنده اضافه شود. این تراکنش روی بلاک‌چین میزبان ثبت می‌شود.

یک پیامد عملی این ساختار را بسیاری از تازه‌واردها دیر می‌فهمند: کارمزد انتقال توکن با کوین شبکهٔ میزبان پرداخت می‌شود، نه با خود توکن. اگر توکنی روی اتریوم دارید ولی هیچ اتری در همان نشانی ندارید، نمی‌توانید آن توکن را جابه‌جا کنید. دربارهٔ اینکه این کارمزد چگونه تعیین می‌شود و چرا تغییر می‌کند، درس کارمزد شبکه و دلیل تغییر آن توضیح بیشتری می‌دهد.

جدول زیر تفاوت‌های اصلی را کنار هم می‌گذارد:

ردیف چهارم جدول اهمیت ویژه‌ای دارد. قواعد یک کوین را معمولاً نمی‌توان بدون توافق گستردهٔ شرکت‌کنندگان شبکه تغییر داد، اما قواعد یک توکن همان چیزی است که سازندهٔ قرارداد نوشته است. ممکن است قرارداد به سازنده اجازه دهد توکن تازه بسازد، انتقال را متوقف کند یا موجودی نشانی‌هایی را مسدود کند. این امکانات همیشه نشانهٔ بدی نیستند. نکته این است که پیش از نگه‌داشتن یک توکن بدانید چه کسی چه اختیاری روی آن دارد.

استانداردهای توکن و چرا مهم‌اند

اگر هر سازنده‌ای توکن خود را به شکل دلخواه می‌نوشت، هر کیف پول و هر برنامه‌ای مجبور بود برای پشتیبانی از هر توکن کد جداگانه بنویسد. استانداردهای توکن برای حل همین مشکل پدید آمدند. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها ERC-۲۰ است که فابیان فوگلشتلر و ویتالیک بوترین در نوامبر ۲۰۱۵ با عنوان «پیشنهاد بهبود اتریوم شمارهٔ ۲۰» (EIP-۲۰) ارائه کردند ^[۲].

این استاندارد در لایهٔ برنامه تعریف می‌کند که توکن‌ها روی اتریوم چگونه منتقل شوند و قراردادهای دیگر، با توابعی به نام approve و transferFrom، چطور از آن‌ها استفاده کنند ^[۲]. نتیجه این است که هر کیف پول یا برنامه‌ای که این استاندارد را می‌شناسد، می‌تواند با هر توکن سازگار با آن کار کند، بدون اینکه لازم باشد سازندگانش از پیش آن توکن را بشناسند.

تابع approve به زبان ساده یعنی «اجازه دادن». با آن به یک قرارداد دیگر اجازه می‌دهید تا سقف مشخصی از توکن‌های شما را از طرف شما جابه‌جا کند؛ سپس آن قرارداد با transferFrom این کار را انجام می‌دهد. بسیاری از برنامه‌های مالی غیرمتمرکز بر همین سازوکار کار می‌کنند، اما همین سازوکار یک نقطهٔ خطر هم هست.

یک سوءبرداشت رایج را هم باید کنار گذاشت: استاندارد فقط رفتار فنی توکن را یکسان می‌کند. اینکه توکنی «سازگار با ERC-۲۰» است هیچ چیزی دربارهٔ صداقت سازنده، کاربرد واقعی یا ارزش آن نمی‌گوید. شبکه‌های دیگر هم استانداردهای خود را دارند و کیف‌های پول معمولاً نام استاندارد یا شبکه را کنار نام توکن نشان می‌دهند؛ این برچسب را جدی بگیرید.

انواع توکن از نگاه ناظران مالی

تا این‌جا تفاوت فنی را دیدیم، اما ناظران مالی از زاویهٔ دیگری به موضوع نگاه می‌کنند: این دارایی به دارنده‌اش چه حقی می‌دهد؟ یکی از دسته‌بندی‌های پرارجاع در این زمینه راهنمای PS۱۹/۲۲ نهاد ناظر مالی بریتانیا (FCA) است که در ژوئیهٔ ۲۰۱۹ منتشر شد ^[۳].

در این راهنما سه دستهٔ اصلی آمده است ^[۳]:

• توکن‌های مبادله‌ای: مانند بیت‌کوین و لایت‌کوین که معمولاً رمزارز نامیده می‌شوند و بیرون از محدودهٔ نظارت آن نهاد قرار دارند.
• توکن‌های اوراق بهادار: توکن‌هایی که حقوقی مانند مالکیت یا سهمی از سود آینده می‌دهند و داخل محدودهٔ نظارت‌اند.
• توکن‌های کاربردی: توکن‌هایی که بیرون از محدودهٔ نظارت‌اند، مگر اینکه به تعریف پول الکترونیکی برسند.

به تفاوت واژه‌ها دقت کنید. در این دسته‌بندی حقوقی، بیت‌کوین هم «توکن مبادله‌ای» نامیده می‌شود، در حالی که از نظر فنی کوین است. یعنی زبان ناظر و زبان فنی دو پرسش متفاوت را پاسخ می‌دهند: یکی می‌پرسد دارایی روی کدام شبکه ساخته شده است و دیگری می‌پرسد چه حقی به دارنده می‌دهد.

این دسته‌بندی مربوط به بریتانیاست و کشورهای دیگر قواعد خود را دارند، اما چارچوب فکری آن همه‌جا به کار می‌آید.

یک توکن روی چند شبکه؛ خطر انتخاب شبکهٔ اشتباه

یکی از گیج‌کننده‌ترین نکته‌ها برای تازه‌واردها این است که یک توکن با یک نام و یک نماد ممکن است روی چند بلاک‌چین مختلف وجود داشته باشد. صادرکننده می‌تواند قرارداد توکن را جداگانه روی چند شبکه منتشر کند تا کاربران هر شبکه به آن دسترسی داشته باشند یا کارمزد کم‌تری بپردازند. گاهی هم پل‌های میان‌شبکه‌ای نسخهٔ معادلی از یک توکن را روی شبکهٔ دیگر می‌سازند. نمونهٔ آشنای این وضعیت استیبل‌کوین‌ها هستند؛ درس استیبل‌کوین و سازوکار ثبات قیمت آن توضیح می‌دهد که تتر چگونه کار می‌کند و چرا روی چند شبکه دیده می‌شود.

نکتهٔ کلیدی این است که هر نسخه یک قرارداد جداگانه روی یک شبکهٔ جداگانه است و دو نسخهٔ هم‌نام دو دفتر حساب جدا دارند که خودبه‌خود با هم ارتباطی ندارند.

خطر از این‌جا شروع می‌شود که بعضی شبکه‌ها قالب نشانی کیف پول یکسانی دارند. در این حالت فرم برداشت یا کیف پول ممکن است نشانی را بپذیرد، ولی اگر شبکهٔ ارسال با شبکه‌ای که گیرنده روی آن منتظر است یکی نباشد، دارایی در دفتر حساب شبکهٔ دیگری ثبت می‌شود. تراکنش‌های بلاک‌چینی برگشت‌پذیر نیستند و در بسیاری از موارد بازگرداندن چنین دارایی‌ای یا ممکن نیست یا فقط به همکاری سرویس گیرنده بستگی دارد.

مورد آخر به خطر دیگری اشاره دارد: چون نام و نماد توکن را هر کسی می‌تواند انتخاب کند، ممکن است توکن‌های جعلی با نام و نماد یک توکن شناخته‌شده روی همان شبکه وجود داشته باشند. تنها شناسهٔ قابل اتکا نشانی قرارداد است. روش‌های تشخیص این توکن‌ها در درس تشخیص توکن‌های جعلی و پروژه‌های اسکم آمده است.

ساختن توکن آسان است؛ این یعنی چه برای شما

ساختن یک کوین به معنای راه‌اندازی یک شبکهٔ کامل است: نرم‌افزار، گره‌ها، سازوکار اجماع و جامعه‌ای که شبکه را نگه دارد. ساختن یک توکن در مقایسه بسیار ساده‌تر است. استانداردها عمومی‌اند، الگوهای آمادهٔ قرارداد در دسترس‌اند و انتشار قرارداد فقط به یک تراکنش و مقداری کارمزد نیاز دارد. نام، نماد، نشان و مقدار عرضه را سازنده آزادانه تعیین می‌کند و هیچ نهادی پیش از انتشار آن را بررسی نمی‌کند.

این سادگی دو روی دارد. از یک سو به پروژه‌های واقعی اجازه می‌دهد بدون ساختن شبکهٔ جدید، دارایی دیجیتال خود را منتشر کنند. از سوی دیگر به این معناست که تعداد بسیار زیادی توکن بدون محصول، بدون تیم شناخته‌شده یا با هدف فریب ساخته می‌شود. بنابراین «توکن بودن» یک توصیف فنی است و هیچ چیزی دربارهٔ ارزش یا اعتبار نمی‌گوید.

ناظران مالی هم بر همین احتیاط تأکید کرده‌اند. کمیسیون معاملات آتی کالای آمریکا (CFTC) ارز مجازی را نمایش دیجیتال ارزشی تعریف می‌کند که به‌عنوان وسیلهٔ مبادله، واحد حساب یا ذخیرهٔ ارزش عمل می‌کند اما وضعیت پول قانونی ندارد؛ به گفتهٔ این نهاد، چنین ارزهایی از سوی هیچ دولت یا بانک مرکزی پشتیبانی نمی‌شوند، ارزششان کاملاً از عرضه و تقاضای بازار می‌آید و از ارزهای رسمی پرنوسان‌ترند ^[۴]. توصیهٔ رسمی همین نهاد این است که در محصولی که نمی‌فهمید سرمایه‌گذاری نکنید و فقط با پولی که توان از دست دادنش را دارید سفته‌بازی کنید ^[۴].

پیش از اینکه دربارهٔ هر توکنی تصمیمی بگیرید، دست‌کم این پرسش‌ها را از خود بپرسید:

• این توکن روی کدام شبکه ساخته شده و نشانی قرارداد رسمی آن چیست؟
• چه کسی می‌تواند توکن تازه بسازد، انتقال را متوقف کند یا قواعد قرارداد را تغییر دهد؟
• این توکن به دارنده‌اش چه حقی می‌دهد و چه کسی پاسخ‌گوی وعده‌های پروژه است؟
• آیا سازوکار آن را آن‌قدر می‌فهمید که بتوانید برای یک نفر دیگر توضیح دهید؟

اگر پاسخ پرسش آخر منفی است، بهترین قدم بعدی یادگیری بیشتر است، نه عجله. درس‌های بعدی بخش مبانی کریپتو و آموزش رمزارز از صفر همین مسیر را گام‌به‌گام ادامه می‌دهند.