رمز ۱۲۲مرحلهٔ پایه، درس ۲۲ از ۲۲ مبانی کریپتو
تاریخچهٔ مختصر بیتکوین و پیدایش کریپتو
مرور تاریخچهٔ بیتکوین با تاریخ‌های مستند؛ از تلاش‌های پول دیجیتال و بلوک پیدایش تا روز پیتزا، فروپاشی صرافیها، السالوادور و صندوق‌های بیتکوین.
بیتکوین نخستین رمزارزی بود که بدون بانک یا شرکت مرکزی کار کرد و شبکهٔ آن با استخراج بلوک پیدایش در ۳ ژانویهٔ ۲۰۰۹ رسماً فعال شد [۱]. در سال‌های بعد، این پروژهٔ آزمایشی که میان گروه کوچکی از برنامه‌نویسان شروع شده بود به موضوعی رسید که دولت‌ها، صندوق بینالمللی پول و ناظران بازار سرمایه دربارهٔ آن تصمیم می‌گیرند. این درس همان مسیر را با تاریخ‌های مستند مرور می‌کند؛ نه برای پیش‌بینی آینده، بلکه برای اینکه بتوانید روایت‌هایی را که دربارهٔ گذشتهٔ بیتکوین می‌شنوید با منبع بسنجید.
اگر هنوز با سازوکار بیتکوین آشنا نیستید، پیش از این درس نوشتهٔ بیتکوین چیست و چرا اولین ارز دیجیتال است را بخوانید؛ این‌جا فقط به ترتیب رخدادها می‌پردازیم و جزئیات فنی را تکرار نمی‌کنیم. این درس بخشی از مجموعهٔ مبانی کریپتو است.
پیش از بیتکوین؛ تلاش‌های پول دیجیتال
ایدهٔ پول دیجیتال بسیار قدیمی‌تر از بیتکوین است. مشکل اصلی همیشه یکی بود: هر فایل دیجیتال را می‌توان کپی کرد، پس چه چیزی مانع میشود که کسی یک واحد پول را دو بار خرج کند؟ این مسئله را «خرج دوباره» (Double Spending) می‌نامند. راه‌حل معمول این بود که یک نهاد مرکزی، مثل بانک، دفتر حساب همه را نگه دارد و هر پرداخت را تأیید کند. برای آشنایی با تفاوت پول الکترونیک بانکی و رمزارز، نوشتهٔ ارز دیجیتال چیست و چه فرقی با پول معمولی دارد را ببینید.
چند تلاش مهم پیش از بیتکوین راه را هموار کردند:
- دیجی‌کش (DigiCash): طرحی از دیوید شام، رمزنگار آمریکایی، که پرداخت‌های دیجیتال خصوصی را ممکن می‌کرد. اما به یک شرکت مرکزی وابسته بود و با شکست تجاری آن شرکت، طرح نیز کنار رفت.
- هش‌کش (Hashcash): سازوکاری از آدام بک برای مقابله با هرزنامه که از فرستنده می‌خواست پیش از ارسال، مقداری محاسبه انجام دهد. همین ایده بعدها پایهٔ اثبات کار در بیتکوین شد.
- بی‌مانی (b-money) و بیت‌گلد (bit gold): دو پیشنهاد نظری از وی دای و نیک سابو که تصویری از پول بدون واسطه ارائه می‌دادند، اما هیچ‌کدام به شبکه‌ای کامل و در حال کار تبدیل نشدند.
آنچه بیتکوین را متفاوت کرد، ترکیب این قطعه‌ها در یک سامانهٔ واحد بود: دفتر حسابی که همه نسخه‌ای از آن را دارند، رقابت محاسباتی برای افزودن صفحه‌های تازه به آن، و قاعده‌هایی که هیچ شرکتی قادر به تغییر یک‌جانبهٔ آن‌ها نیست.
مقالهٔ سفید و بلوک پیدایش
چند ماه پیش از راه‌اندازی شبکه، شخص یا گروهی با نام مستعار ساتوشی ناکاموتو یک مقالهٔ سفید (Whitepaper) کوتاه با عنوان «بیتکوین: یک سامانهٔ پول نقد الکترونیکی همتا به همتا» در یک فهرست پستی رمزنگاری منتشر کرد. این مقاله توضیح می‌داد که چطور می‌توان بدون اعتماد به یک نهاد مرکزی، از خرج دوباره جلوگیری کرد.
نخستین بلوک بلاک‌چین بیتکوین، که «بلوک پیدایش» (Genesis Block) نامیده میشود، در ۳ ژانویهٔ ۲۰۰۹ استخراج شد و شبکه از همان روز رسماً فعال شد [۱].
طبق ثبت گینس، هال فینی، برنامه‌نویس و رمزنگار آمریکایی، نسخهٔ عمومی اول نرمافزار بیتکوین را ۹ ژانویهٔ ۲۰۰۹ دانلود کرد [۲]. نخستین تراکنش بیتکوین انتقال ۱۰ بیتکوین از ساتوشی ناکاموتو به هال فینی بود که در بلوک شمارهٔ ۱۷۰ با برچسب زمانی ۱۲ ژانویهٔ ۲۰۰۹ (۰۳:۳۰:۲۵ به وقت جهانی) ثبت شد [۲]. این انتقال یک آزمایش فنی بود تا نشان دهد شبکه واقعاً کار می‌کند، نه یک معاملهٔ تجاری.
دربارهٔ هویت ساتوشی ناکاموتو ادعاهای زیادی مطرح شده، اما هیچ‌کدام به‌شکلی قابل‌راستی‌آزمایی اثبات نشده است. او چند سال با توسعه‌دهندگان دیگر مکاتبه کرد و سپس از فعالیت عمومی کنار رفت. غیبت سازنده، ناخواسته به یکی از ویژگی‌های مهم بیتکوین کمک کرد: شبکه به حضور هیچ فرد خاصی وابسته نماند.
سال‌های نخست و نخستین معامله‌ها
در سال‌های نخست، بیتکوین بیشتر یک پروژهٔ سرگرمی برای علاقه‌مندان رمزنگاری بود. استخراج با رایانه‌های معمولی انجام می‌شد و برای واحدهای بیتکوین هیچ بازار سازمان‌یافته‌ای وجود نداشت. پرسش اصلی این بود که آیا این واحدهای دیجیتال می‌توانند واقعاً در ازای کالا یا خدمت دست‌به‌دست شوند.
پاسخ نمادین این پرسش در ۲۲ می ۲۰۱۰ داده شد: لازلو هانیچ، برنامه‌نویسی از فلوریدا، در ازای ۱۰٬۰۰۰ بیتکوین دو پیتزا خرید [۳]. این رخداد به‌عنوان نخستین تراکنش تجاری شناخته‌شدهٔ بیتکوین برای خرید یک کالای واقعی ثبت شده است [۳]. جامعهٔ کاربران امروز این روز را با نام «روز پیتزای بیتکوین» به یاد می‌آورد.
چرا این‌جا ارزش امروز آن پیتزاها را حساب نمی‌کنیم
روایت‌های رایج این رخداد معمولاً با محاسبهٔ ارزش امروز آن بیت‌کوین‌ها همراه‌اند. این محاسبه از نگاه آموزشی گمراه‌کننده است، چون فقط بازماندهٔ یک مسیر پرنوسان را نشان می‌دهد و هزاران پروژه‌ای را که در همان سال‌ها بی‌ارزش شدند نادیده می‌گیرد. اهمیت تاریخی روز پیتزا در این است که بیتکوین برای نخستین بار از آزمایش فنی به مبادلهٔ کالا رسید.
پس از آن، نخستین صرافیها (Exchange) پدید آمدند؛ وب‌سایت‌هایی که امکان مبادلهٔ بیتکوین با پول رایج را فراهم می‌کردند. هم‌زمان برنامه‌نویسان دیگری کد متنباز بیتکوین را برداشتند و با تغییراتی، رمزارزهای تازه ساختند. این‌گونه بود که از یک پروژه، یک حوزهٔ کامل شکل گرفت که امروز آن را کریپتو می‌نامیم؛ برای تصویر کلی این حوزه، نوشتهٔ کریپتو چیست و چطور کار می‌کند را بخوانید.
بحرانها و فروپاشی‌ها
تاریخ بیتکوین پر از بحران است و آشنایی با آن‌ها برای هر تازه‌کار ضروری است. مهم‌ترین درس این بحرانها این است که بیشتر آسیب‌ها در لایهٔ واسطهها رخ داد، نه در خود شبکه.
نمونهٔ مشهور، صرافی مت‌گاکس (Mt. Gox) است که در سال‌های نخست بزرگ‌ترین بستر مبادلهٔ بیتکوین بود. این صرافی پس از آشکار شدن گم شدن حجم بزرگی از بیتکوین مشتریان، فعالیتش را متوقف کرد و ورشکست شد. کاربرانی که دارایی خود را در حساب صرافی نگه داشته بودند، سال‌ها درگیر روند حقوقی بازپس‌گیری بودند. در سال‌های بعد نیز چند شرکت متمرکز بزرگ در حوزهٔ کریپتو فروپاشیدند و الگو کم‌وبیش یکسان بود: مدیریت ضعیف یا استفادهٔ نادرست از دارایی مشتریان، و کاربرانی که به‌جای کنترل مستقیم دارایی، به یک شرکت اعتماد کرده بودند.
هشدار
نگهداری دارایی در حساب صرافی یعنی اعتماد به همان شرکت. تاریخچهٔ بیتکوین بارها نشان داده که فروپاشی یک واسطه می‌تواند دارایی کاربرانش را قفل یا نابود کند، حتی وقتی خود شبکهٔ بیتکوین بی‌وقفه کار می‌کند. پیش از نگهداری هر مبلغی در صرافی، نوشتهٔ اشتباه رایج: نگهداری کل دارایی در کیف پول صرافی را بخوانید.
افزون بر فروپاشی شرکت‌ها، بیتکوین چند بار افت‌های شدید ارزش را تجربه کرده و در برخی کشورها با ممنوعیت یا محدودیت روبه‌رو شده است. با این همه، شبکه از کار نیفتاد. دلیل اصلی آن تمرکززدایی است: نرمافزار متنباز است، نسخه‌های دفتر حساب روی رایانه‌های بسیار در کشورهای مختلف نگهداری می‌شوند و هیچ سرور یا شرکت واحدی وجود ندارد که بستن آن کل شبکه را متوقف کند. البته پایداری فنی شبکه با امنیت سرمایهٔ یک فرد یکی نیست؛ شبکه می‌تواند سالم بماند در حالی که کاربری بخش بزرگی از دارایی‌اش را از دست داده است.
هاوینگ‌ها و نقاط عطف
بخشی از تاریخچهٔ بیتکوین با رخدادهای از پیش برنامه‌ریزی‌شده گره خورده است. مهم‌ترین آن‌ها «هاوینگ» (Halving) است: تقریباً هر چهار سال یک بار، پاداش استخراج هر بلوک نصف میشود. سازوکار دقیق هاوینگ و سقف عرضه در نوشتهٔ بیتکوین چیست توضیح داده شده است. از نگاه تاریخی، اهمیت هاوینگ‌ها در این است که هر بار نشان دادند قاعده‌های پولی بیتکوین بدون تصمیم یک مدیر یا بانک مرکزی و دقیقاً طبق کد اجرا می‌شوند.
هاوینگ را با پیش‌بینی قیمت اشتباه نگیرید
در شبکه‌های اجتماعی گاهی هاوینگ به‌عنوان یک «سیگنال» قیمتی معرفی میشود. تعداد هاوینگ‌هایی که تاکنون رخ داده بسیار کم است و شرایط بازار در هر دوره با دورهٔ دیگر تفاوت داشته است؛ بنابراین نمی‌توان از چند رخداد گذشته قاعده‌ای برای آینده ساخت.
نقطهٔ عطف مهم دیگر، اختلاف طولانی جامعهٔ بیتکوین بر سر اندازهٔ بلوک بود. گروهی می‌خواستند برای جای دادن تراکنش‌های بیشتر، اندازهٔ بلوک بزرگ‌تر شود و گروهی دیگر نگران بودند که این کار اجرای گره‌ها را برای کاربران عادی دشوار کند. نتیجه، یک به‌روزرسانی سازگار با نسخه‌های قبلی و در کنار آن جدا شدن گروهی از شبکه با یک هارد فورک بود که به ساخته شدن رمزارزی جداگانه انجامید. برای درک این نوع جدایی‌ها، نوشتهٔ فورک شبکه (هارد فورک و سافت فورک) یعنی چه را ببینید.
هم‌زمان، حوزهٔ کریپتو فراتر از بیتکوین گسترش یافت. شبکه‌هایی ساخته شدند که علاوه بر انتقال پول، اجرای برنامه را هم ممکن می‌کردند، و رمزارزهایی پدید آمدند که ارزششان به یک پول رایج گره خورده است؛ این دسته را در نوشتهٔ استیبل‌کوین (تتر) چیست معرفی کرده‌ایم. بیتکوین در این میان نقش نخستین و شناخته‌شده‌ترین شبکه را حفظ کرد، اما دیگر تنها بازیگر این حوزه نبود.
ورود نهادها و قانون‌گذاران
برای سال‌ها، دولت‌ها و نهادهای مالی بیتکوین را پدیده‌ای حاشیه‌ای می‌دانستند. این وضعیت در دههٔ اخیر تغییر کرد و دو رخداد، این تغییر را به‌خوبی نشان می‌دهد.
نخست، تجربهٔ السالوادور. طبق گزارش رادیوی عمومی آمریکا (NPR)، السالوادور در ۷ سپتامبر ۲۰۲۱ نخستین کشوری شد که بیتکوین را پول قانونی کرد و کسب‌وکارها موظف شدند آن را کنار دلار آمریکا بپذیرند [۴]. همان گزارش به نظرسنجی دانشگاه مرکزی آمریکای «خوسه سیمئون کاناس» اشاره می‌کند که بر اساس آن ۶۷٫۹٪ مردم با این تصمیم مخالف بودند [۴].
این مسیر چند سال بعد تغییر کرد. هیئت اجرایی صندوق بینالمللی پول در ۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۵ برای السالوادور برنامهٔ اعتباری ۴۰ ماهه‌ای به ارزش حدود ۱٫۴ میلیارد دلار تصویب کرد [۵]. پیششرط این برنامه اصلاح قانون بیتکوین بود: پذیرش بیتکوین برای بخش خصوصی اختیاری شد و مالیات فقط به دلار آمریکا پرداخت میشود [۵]. این تجربه نشان می‌دهد که پذیرش رسمی یک رمزارز در سطح کشور، تصمیمی برگشت‌پذیر و وابسته به فشارهای اقتصادی و سیاسی است.
دوم، تصمیم ناظر بازار سرمایهٔ آمریکا. کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا (SEC) در ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۲۴ فهرست شدن و معاملهٔ سهام چند صندوق قابل‌معامله (ETP) مبتنی بر بیتکوین اسپات را تأیید کرد [۶]. به گفتهٔ رئیس وقت این نهاد، SEC از ۲۰۱۸ تا مارس ۲۰۲۳ بیش از ۲۰ درخواست مشابه را رد کرده بود و هم‌زمان ثبت ۱۰ صندوق را بررسی می‌کرد [۶]. چنین صندوقی خودش بیتکوین نگه می‌دارد و سهامش در بورس معامله میشود؛ یعنی سرمایه‌گذار بدون مدیریت کیف پول، در معرض نوسان بیتکوین قرار می‌گیرد.
این تصمیم‌ها چه چیزی را نشان نمی‌دهند
تأیید فهرست شدن یک صندوق، تصمیمی دربارهٔ قاعده‌های بازار سرمایه است و به معنای کم‌خطر شدن خود بیتکوین نیست. همین‌طور تجربهٔ السالوادور نشان نمی‌دهد که کشورهای دیگر همین مسیر را خواهند رفت. هر دو رخداد را باید به‌عنوان بخشی از تاریخ خواند، نه به‌عنوان پیش‌بینی.
این تاریخچه برای یادگیری شما چه معنایی دارد
مرور این مسیر چند نکتهٔ کاربردی برای یک تازه‌کار دارد. نخست، فناوری و واسطهها دو چیز جدا هستند: شبکهٔ بیتکوین از بحرانها گذشت، اما بسیاری از کاربرانی که به شرکتهای واسطه اعتماد کرده بودند زیان دیدند. دوم، تاریخ‌ها و رخدادها را همیشه با منبع بسنجید؛ روایت‌های شبکه‌های اجتماعی دربارهٔ گذشتهٔ بیتکوین اغلب با اغراق یا بدون تاریخ نقل می‌شوند. سوم، هیچ رخداد تاریخی، چه هاوینگ باشد و چه تصمیم یک نهاد ناظر، ابزار پیش‌بینی قیمت آینده نیست.
اگر تازه این مسیر را شروع کرده‌اید، ادامهٔ یادگیری را با راهنمای شروع یادگیری کریپتو برای کسی که هیچ‌چیز نمی‌داند دنبال کنید و درس‌های بعدی را به ترتیب مجموعهٔ مبانی کریپتو بخوانید. فهم درست گذشته، شما را در برابر روایت‌های هیجانی امروز محتاط‌تر می‌کند.
خودتان را بسنجید
هال فینی چه نقشی در نخستین روزهای بیتکوین داشت؟
هال فینی از نخستین کسانی بود که نرمافزار بیتکوین را اجرا کرد؛ او نسخهٔ عمومی نخست را ۹ ژانویهٔ ۲۰۰۹ دریافت کرد. سه روز بعد، ۱۲ ژانویهٔ ۲۰۰۹، ساتوشی ناکاموتو ۱۰ بیتکوین برای او فرستاد و این انتقال در بلوک ۱۷۰ ثبت شد؛ نخستین تراکنش شبکه میان دو نفر.
چرا السالوادور قانون بیتکوین را تغییر داد؟
برنامهٔ اعتباریای که صندوق بینالمللی پول در ۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۵ برای السالوادور تصویب کرد، اصلاح قانون بیتکوین را پیششرط گذاشت. پس از این اصلاح، پذیرش بیتکوین برای بخش خصوصی اختیاری شد و مالیات فقط به دلار آمریکا پرداخت میشود.
چرا بیتکوین پس از بحرانها از بین نرفت؟
بیشتر بحرانهای بزرگ در صرافیها و شرکتهای واسطه رخ داد، نه در خود شبکه. نرمافزار بیتکوین متنباز است و هزاران رایانه در کشورهای مختلف آن را اجرا میکنند، پس نقطهٔ واحدی برای خاموش کردن آن وجود ندارد. این پایداری فنی به این معنا نیست که دارایی کاربران در واسطهها امن بوده است.
صندوق‌های قابل‌معامله بیتکوین چه زمانی تأیید شدند؟
کمیسیون بورس آمریکا (SEC) در ۱۰ ژانویهٔ ۲۰۲۴ فهرست شدن و معاملهٔ چند صندوق مبتنی بر بیتکوین اسپات را تأیید کرد. پیش از آن، این نهاد درخواست‌های مشابه را بارها رد کرده بود. تأیید فهرست شدن یک تصمیم نظارتی است و به معنای کم‌خطر شدن خود بیتکوین نیست.
منابع
- واژه‌نامهٔ مرکز راهنمای Blockstream: بلوک جنسیس مشاهدهٔ منبع واژه‌نامهٔ مرکز راهنمای Blockstream: بلوک جنسیس
- First Bitcoin transaction | Guinness World Records مشاهدهٔ منبع First Bitcoin transaction | Guinness World Records
- واژه‌نامهٔ Coinbase: روز پیتزای بیتکوین مشاهدهٔ منبع واژه‌نامهٔ Coinbase: روز پیتزای بیتکوین
- El Salvador Has Adopted Bitcoin As Legal Tender — The First Country To Do So : NPR مشاهدهٔ منبع El Salvador Has Adopted Bitcoin As Legal Tender — The First Country To Do So : NPR
- IMF Executive Board Approves New 40-month US$1.4 billion Extended Fund Facility Arrangement for El Salvador مشاهدهٔ منبع IMF Executive Board Approves New 40-month US$1.4 billion Extended Fund Facility Arrangement for El Salvador
- SEC.gov | Statement on the Approval of Spot Bitcoin Exchange-Traded Products مشاهدهٔ منبع SEC.gov | Statement on the Approval of Spot Bitcoin Exchange-Traded Products